Lögmenn gegna lykilhlutverki í réttarkerfinu þar sem þeir eiga bæði að standa vörð um réttarríkið og gæta hagsmuna viðskiptavina sinna. Þeir eiga að starfa af heiðarleika og óhlutdrægni þannig að sjálfstæði stéttarinnar sé tryggt, en jafnframt vinna af alúð þau verkefni sem þeim eru falin og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta hagsmuna viðskiptavina sinna. Í því felst að veita skýra og óháða ráðgjöf, forðast hagsmunaárekstra og halda trúnaði. Þetta á við um innanhússlögmenn eins og aðra lögmenn.

Í pistli ritstjóra í síðasta tölublaði Lögmannablaðsins kom fram að nú starfi um 25% félagsmanna Lögmannafélagsins sem innanhússlögmenn. Í eðli sínu eru störf innanhússlögmanna að mörgu leyti ólík störfum sjálfstæðra lögmanna. Þeir bera skyldur sem lögmenn en eru á sama tíma starfsmenn og í beinu ráðningarsambandi við vinnuveitandann, viðskiptavininn. Þetta samspil felur í sér ákveðin álitaefni.

Hlutverk innanhússlögmanna

Hlutverk innanhússlögmanna er ekki eingöngu að veita lögfræðilega ráðgjöf. Sem starfsmenn er ætlast til þess að innanhúss lögmenn leggi sitt af mörkum til stefnumótandi og rekstrarlegra markmiða fyrirtækisins og hjálpi til við að finna lausnir á hinum ýmsu álitaefnum. Þeir veita bæði almenna og lögfræðilega ráðgjöf um viðskipti, áhættustýringu, stjórnarhætti, áætlanir og ágreiningsmál og taka oft þátt í umræðum stjórnenda. Þessi nálægð hefur ákveðna kosti í för með sér og stuðlar að betri og hraðari ákvarðanatöku. Nálægðin skapar einnig ákveðinn þrýsting og getur gert skilin milli ákvarðanatöku um viðskipta- eða rekstrarmál og lagalegrar ráðgjafar óljós.

Það kann að vera freistandi fyrir innanhússlögmenn að ganga langt til að leysa vandamál, s.s. með því að gera minna úr áhættuþáttum en raunin er til að hjálpa fyrirtækinu að ná rekstrarlegum markmiðum, hvort sem það er tilkomið vegna þrýstings frá öðrum starfsmönnum eða ekki. Innanhússlögmaður þarf að meta hvort slíkt geti leitt til þess að ákvörðunaraðilar vanmeti raunverulega áhættu og hvort lögmaðurinn sé þannig að brjóta gegn skuldbindingum um sjálfstæði og skyldu til að gæta hagsmuna viðskiptavinar.

Hlutverk innanhússlögmanna er ekki eingöngu að veita lögfræðilega ráðgjöf.

Krafa um sjálfstæði er ekki einungis fræðileg. Hún krefst þess að innanhússlögmenn veiti hreinskilna ráðgjöf, greini lagalegar áhættur nákvæmlega og standist óeðlileg áhrif sem geta brenglað lögfræðilega greiningu. Það kann sömuleiðis að vera ástæða fyrir innanhússlögmenn til að gefa því gaum hvenær lögfræðileg ráðgjöf er veitt og hvenær ekki, svo mat á lagalegri áhættu ruglist ekki saman við áhættuvilja fyrirtækisins.

Hagsmunaárekstrar og trúnaðarskyldur

Mat á hagsmunaárekstrum og trúnaðarskyldur eru einnig afar mikilvægir þættir þó að beiting þeirra í starfi innanhússlögmanna geti verið flókin í framkvæmd. Hugsanlegir hagsmunaárekstrar geta tekið á sig ýmsar myndir.

Ein birtingarmynd er þegar hagsmunir félaga innan samstæðu fara ekki saman. Í lögmannalögum er kveðið á um undanþágu fyrir innanhússlögmenn frá skyldu um að hafa skrifstofu opna almenningi, fjárvörslureikning og starfsábyrgðartryggingu. Undanþágan er veitt gegn því að lögmaður gegni föstu starfi hjá einkaaðila og veiti engum öðrum þjónustu sem lögmaður. Hvað þýðir það að „veita engum öðrum þjónustu sem lögmaður“? Má innanhússlögmaður ekki sinna þjónustu fyrir önnur félög innan samstæðu þess fyrirtækis sem lögmaðurinn starfar hjá? Hvað ef ráðningarsamningur lögmannsins gerir beinlínis ráð fyrir því? Höfundur telur að lögmanni sé heimilt að veita tengdum félögum þjónustu, svo lengi sem lögmaður gætir að öðrum skyldum sínum.

Það kann enn fremur að vera flókið að meta mögulega hagsmunaárekstra þegar viðskiptalegir hagsmunir eða áhættuvilji einstakra sviða eða starfsmanna fara ekki saman við langtímahagsmuni fyrirtækisins. Það kunna auðvitað líka að koma upp aðstæður þar sem hagsmunir stjórnar félags og hagsmunir einstakra stjórnenda fara ekki saman. Enn flóknari álitaefni geta komið upp þegar fyrirmæli til innanhússlögmanna stangast á við almennar skuldbindingar lögmannsins, s.s. um að gæta að réttarríkinu, eða þegar aðgerðir einstakra starfsmanna eða fyrirtækisins kunna að stangast á við lög. Það kann að setja innanhússlögmann í flókna aðstöðu, einkum vegna stöðu viðkomandi sem starfsmaður fyrirtækisins. Ætla má að innanhússlögmaður verði að hafna því að framfylgja fyrirmælum sem brjóta gegn skyldum lögmannsins, s.s. ef lögmaður telur að aðgerðir fyrirtækis fari gegn lögum. Þannig eigi lögmaðurinn að láta almannahagsmuni ganga framar hagsmunum viðskiptavinarins í ákveðnum tilvikum.

Í þessum tilvikum er mikilvægt að innanhússlögmaður átti sig á því hver viðskiptavinurinn er og hvernig lögmaður gæti best hagsmuna hans. Viðskiptavinurinn er í öllu falli vinnuveitandinn, ekki einstaka stjórnandi. Tilvik þar sem einstakar aðgerðir fyrirtækis eða starfsmanna kunna að vega að heildar- eða langtímahagsmunum fyrirtækisins geta leitt til þess að innanhússlögmaður upplýsi æðstu stjórnendur með formlegum hætti.

Í framkvæmd verður innanhússlögmaður að meta að hvaða marki hagsmunir vinnuveitandans, og annarra tengdra félaga sem lögmaðurinn starfar fyrir, fari saman og hvort uppi séu einhverjir hagsmunaárekstrar. Innanhússlögmaður ætti að sama skapi að tryggja samþykki fyrir miðlun trúnaðarupplýsinga milli slíkra félaga. Í ákveðnum tilvikum ætti innanhússlögmaður að leita ráðgjafar utanaðkomandi lögmanna til að tryggja sjálfstæða og óvilhalla ráðgjöf.

Hagnýtar leiðir til að halda jafnvægi

Gott jafnvægi milli skyldna innanhússlögmanna sem sjálfstæðra lögmanna og skilvirkra starfsmanna ræðst af góðri fyrirtækjamenningu, skýru skipulagi og ferlum.

Skýrt og afmarkað hlutverk, aðgengi að viðeigandi upplýsingum, sjálfstæðar boðleiðir til stjórnar, skýrar starfsreglur og skilningur stjórnenda á hlutverki innanhússlögmanna eru lykilatriði til að tryggja sjálfstæði þeirra og að innanhússlögmaður geti gætt hagsmuna fyrirtækisins. Fyrirtæki með innanhússlögmenn innan sinna raða ættu að leggja áherslu á þessa þætti. Þrátt fyrir að beiting þessara reglna sé ekki alltaf einföld í framkvæmd ættu innanhússlögmenn ávallt að hafa þær skyldur sem á þeim hvíla í huga, enda þjóna lögmenn hagsmunum viðskiptavinarins best þegar þeir halda fast í faglegar skyldur sínar.

Höfundur hvetur Lögmannafélagið til að móta skýrari umgjörð um hlutverk innanhússlögmanna og gefa út leiðbeiningarreglur um vafatilvik eins og önnur fagfélög hafa gert. Hátt hlutfall innanhússlögmanna meðal félagsmanna Lögmannafélagsins sýnir að tilefnið er ærið.

Að lokum má nefna að þær skyldur sem hér er fjallað um eiga einungis við um lögmenn, ekki aðra lögfræðinga. Er réttarríkinu og hagsmunum fyrirtækja betur borgið að lögfræðingar hjá fyrirtækjum séu lögmenn? Því verður ekki svarað hér, en vissulega má færa fyrir því ákveðin rök. 

Ásgeir Ágústsson, Innanhússlögmaður