Hvað ættu lögmenn að hafa í huga við málflutning?

Þurfa lögmenn að vera góðir ræðumenn og að hverju þarf að huga við málflutning? Hegðun, atferli og framkoma lögmanna í dómsal er þema þessa tölublaðs og að gefnu tilefni fékk ritstjórn landsréttadómarana Ásgerði Ragnarsdóttur og Eirík Jónsson til að svara nokkrum spurningum.

Forsenda góðs málflutnings

Að hverju þurfa lögmenn að gæta í málflutningi?

Fyrst og fremst að þekkja málið vel og málsgögnin. Það er mikilvægt að búið sé að undirbúa ræðupunkta og gæta að tímamörkum. Að okkar mati er best að leggja áherslu á þær málsástæður sem lögmaðurinn telur sterkastar, reifa þær vel og styðja með tilvísunum í réttarheimildir og eftir atvikum lögskýringargögn og fræðiskrif. Hafa í huga að það er óþarft að reifa allar málsástæður og í góðu lagi að vísa til umfjöllunar í stefnu eða greinargerð. Það er þýðingarmikið að málflytjandi geri sér grein fyrir veikleikum í málatilbúnaði sínum og leitist við að tækla þá að fyrra bragði. Endurtekningar geta verið þreytandi og stundum er til dæmis óþarft að draga málið saman í lokin eins og sumir gera.

Það er einnig einkenni á góðum málflytjanda að hann er tilbúinn til að svara spurningum dómara. Þá skiptir máli að hlusta vel á spurningarnar og leitast við að svara þeim af yfirvegun og til samræmis við efni þeirra. Það kunna að vera eðlileg fyrstu viðbrögð, þegar lögmaður er að leitast við að koma að öllu því sem hann vill segja á þeim takmarkaða tíma sem honum hefur verið úthlutað, að upplifa spurningar sem óþægilega truflun eða röskun á tímaáætlun hans. Það er hins vegar oft einmitt í svörum við slíkum spurningum sem lögmanni kann að takast að sannfæra dómara. Dómarinn er enda almennt að spyrja að atriðum sem hann telur hafa þýðingu í málinu og því er tímanum betur varið í að leggja sig fram við að svara spurningum skýrt frekar en að reyna að skauta sem auðveldast fram hjá þeim til að takast að segja allt sem fyrir fram var ákveðið að segja, sem kann sumt að hafa takmarkaða þýðingu.

Þá má jafnframt nefna að sé ætlunin að skýrslutökur fari fram fyrir Landsrétti er mikilvægt að lögmenn hafi undirbúið spurningar og að þær séu markvissar. Það vill stundum verða að spurt er um sömu atriði og í héraði en það er ekki í samræmi við tilgang skýrslna fyrir Landsrétti. Þá þurfa lögmenn sem endranær  að sýna sveigjanleika og laga spurningar að því sem fram kemur.

Loks má nefna að sérstaklega mikilvægt er að lögmenn séu búnir að hugsa vel allar dómkröfur sem hafðar eru uppi. Stundum ber til dæmis á því fyrir Landsrétti að við áfrýjun máls séu hafðar uppi býsna margvíslegar kröfur, eða haldið við allar kröfur í héraði, sem sumar er þó lítið fjallað um eða eru lítt rökstuddar í greinargerðum og virðast næstum ganga af sem einhvers konar aukakröfur, t.d. um ómerkingu eða frávísun. Það getur verið æskilegt að falla frekar frá dómkröfum, sem ekki er ætlunin að leggja neina áherslu á, og sama á raunar við um málsástæður sem kunna að hafa verið settar fram í upphafi en lögmaðurinn leggur enga áherslu á eins og málinu hefur undið fram.

Í dómsal

Er algengt að lögmenn komi óundirbúnir í dómsal?

Það heyrir til undantekninga samkvæmt okkar reynslu. Það sést fljótt ef lögmenn þekkja ekki málsgögnin og geta til að mynda ekki svarað einföldum spurningum. Það má segja að versta tegundin af málflutningi sé þegar lögmenn lesa orðrétt upp úr stefnu eða greinargerð, enda tímasóun fyrir alla viðstadda.

Það sést fljótt ef lögmenn þekkja ekki málsgögnin

Hvað er það versta sem þið sjáið til lögmanna í dómsal?

Lögmenn eru nú almennt til fyrirmyndar í dómsal. Aftur á móti er símanotkun almennt óviðeigandi í dómsal og til dæmis leiðinlegt að sjá lögmenn vera að „scrolla“ í lengri tíma símum sínum meðan á ræðu gagnaðila stendur. Eins þykir manni það óþarft þegar lögmenn eru með leikræna tilburði yfir málflutningi hins og enn verra ef skýrslutökur standa yfir. Þá er það leiðinlegur siður þegar lögmenn horfa mikið á lögmann gagnaðila þegar þeir eru í pontu – enda rímar það illa við það að málflutningur á að beinast að dóminum.

Samskipti við dómara

Eiga lögmenn að kynna sig fyrir dómara þegar þeir flytja mál hjá honum í fyrsta sinn?

Nei, það er óþarft.

Eiga lögmenn að gera ráð fyrir því að dómarar hafi lesið málsgögn?

Lögmenn eiga að sjálfsögðu að ganga út frá því að dómarar hafi lesið málsgögnin. Fyrir Landsrétti er t.d. oft óþarfi að lesa upp kröfugerð og í flestum tilvikum er óþarft að reifa málsatvik umfram það sem máli skiptir fyrir reifun málsástæðna. Fyrst að málsgögn eru nefnd má taka fram að það er mikilvægt að hafa blaðsíðutöl á takteinum svo að dómarar geti fylgst með.

Hafa dómarar orðið varir við notkun lögmanna á gervigreindarforritum við undirbúning mála?

Við höfum ekki orðið vör við það, en slík forrit geta örugglega nýst þegar leitað er að dómafordæmum og tengdu efni. Væntanlega mun notkun gervigreindar aukast og þá gott að minna á mikilvægi þess að fara vel yfir afurðina, s.s. hvort dómarnir hafi í raun þýðingu fyrir sakarefnið.

Meira ekki alltaf betra

Virða lögmenn almennt þau tímamörk sem þeim er úthlutað við undirbúning aðalmeðferðar?

Já, samkvæmt okkar reynslu virða lögmenn almennt þann málflutningstíma sem hefur verið úthlutað. Fyrir Landsrétti er enda gengið eftir því að tímamörk séu virt og ekki annað í boði en að ljúka ræðu snarlega ef komið er fram yfir tímamörk og dómsformaður biður lögmann um að ljúka máli sínu. Það skiptir máli að útbúa málflutningsræðu með hliðsjón af tímalengd og jafnvel hægt að æfa ræðuna, sérstaklega fyrir þá sem eru að stíga sín fyrstu skref í málflutningi fyrir dómi. Í þeim efnum er jafnframt nauðsynlegt að gera ráð fyrir einhverjum tíma til að svara spurningum. Ef óvenju mikið er um spurningar getur auðvitað þurft að breyta ræðunni og þá er ekkert athugavert við að óska eftir nokkrum mínútum til viðbótar.

Hvort er betra þegar lögmenn eru með skrifaða ræðu eða tala út frá punktum?

Það veltur auðvitað á lögmönnum hvort þeim finnst þægilegra. Kannski má segja að það sé þægilegra að hlusta á lögmann sem talar út frá punktum og lítur upp, heldur en þann sem er fastur við skrifaða ræðu. Það er þó skiljanlegt að sumum finnist betra að vera með skrifaða ræðu og ef hún er vel upp byggð getur það verið jafn árangursríkt.

Hvort sem ræðan er flutt út frá punktum eða lesin er almennt gagnlegt fyrir dómara að fá ræðuyfirlit í punktaformi með viðeigandi tilvísun i málsgögn er innihaldi jafnframt tilvísun í helstu dóma og fræðiskrif sem á er byggt. Það hjálpar til við að skýra hvar lögmaðurinn er staddur í ræðunni og á hvaða leið hann er og gerir þýðingu tilvísana í hliðsjónargögnum jafnframt skýrari. Slíkt yfirlit verður hins vegar að vera gagnort enda erfiðara að fylgja lögmanni eftir í mjög ítarlegu ræðuyfirliti og hvorki vænlegt né í samræmi við réttarfarsreglur að skila margra blaðsíðna skriflegum málflutningi í formi ræðuyfirlits.    

Hvernig er best að flytja málflutningsræðu?

Að okkar mati kemur almennt best út þegar lögmenn nota sinn hefðbundna talsmáta, reyna til að mynda ekki að tala mun hægar en þeim er tamt eða hátíðlega. Það er sjaldan ástæða til að tala sérlega hátt eða vera með mikið látbragð, mestu skiptir að þægilegt sé að hlusta og fylgja málflutningnum. Það þarf að gæta þess að tala ekki of hratt, sérstaklega þegar um er að ræða tilvísanir til lagaákvæða, dóma og blaðsíðutala í málsgögnum. Í þessu sambandi má bæta við að stundum virðast lögmenn bíða í lengri tíma þar sem þeir telja að dómarar ætli að fletta upp öllum tilvísunum. Það er að okkar viti óþarft, enda allt eins líklegt að dómarinn þekki tilvísunina og mun hann biðja um blaðsíðutalið aftur sé þörf á.

Er æskilegt að notast við skýringarmyndir, töflur, gröf eða myndir?

Það er mjög óalgengt að notast sé við önnur gögn í málflutningi en málflutningsyfirlit og hefðbundin hliðsjónargögn, einkum dóma og fræðirit. Samt má vel hugsa sér að skýringarmyndir og áþekk gögn gætu nýst í ákveðnum tegundum mála – og þá til hliðsjónar. Að minnsta kosti er ekkert sem bannar slíkt og kannski munu hugmyndaríkir lögmenn framtíðarinnar breyta þessu.

Hvað sem líður slíkum möguleikum er mikilvægt að árétta að hin hefðbundnu hliðsjónargögn sem nú eru almennt notuð eru þýðingarmikil. Í þeim efnum er líka gott að hafa í huga að meira er alls ekki alltaf betra. Það er til að mynda engin þörf á að drekkja dómurum í umfangsmiklum heimilda- og dómatilvísunum, t.d. um grunnatriði í refsirétti eða fjármunarétti, sem þeim er þegar fullkunnugt um, heldur er vænlegast að einblína á tilvísanir um þau atriði sem lögmaður telur líklegast að velta kunni málinu – gæði umfram magn.

Koma skætingur, háðsglósur og lítilsvirðandi ummæli fyrir af hendi lögmanna í dómsal?

Ekki oft, en stundum finnst lögmönnum ástæða til að gera athugasemdir við málflutning gagnaðilans sem jaðrar við að falli undir slíkt. Það getur auðvitað verið eðlilegt að benda á þversagnir og atriði sem alls ekki standast. Hins vegar er það lögmanni almennt ekki til framdráttar þegar takmörkuðum málflutningstíma er eytt í skæting og þá ekki síst vegna atriða sem hafa í raun ekki þýðingu við úrlausn málsins.

Grípa lögmenn fram í og nota hástemmd lýsingarorð?

Það heyrir til algjörra undantekninga að lögmenn grípi fram í ræðu gagnaðila enda biður dómari viðkomandi þá strax um að hafa sig hægan. Hver hefur auðvitað sinn stíl í málflutningi en það má almennt segja að úrlausn dómsmála ræðst af réttarreglum og að lýsingarorð af þessu tagi eiga sjaldan við. Það er þó auðvitað eðlilegt að orðaval í málflutningsræðu taki mið af því sakarefni sem er til úrlausnar og góðir málflytjendur gera gjarnan grein fyrir málatilbúnaði umbjóðanda síns með sannfæringu.

Er mikið um að lögmenn gagnaðila reyni að leiða vitni í gildru?

Sem betur fer er lítið um það enda eru réttarfarsákvæði skýr hvað það varðar. Helst ber á því að lögmenn reyni leiðandi spurningar og þráspyrji vitni sem dómari verður þá að grípa inn í. En almennt ganga skýrslur vel fyrir sig og aðilum, vitnum og dómstólum sýnd þeim virðing sem þeim ber.

Hver hefur auðvitað sinn stíl í málflutningi

Málflutningur ekki ræðukeppni

Hvaða ráð mynduð þið gefa lögmönnum sem eru að fara flytja sitt fyrsta mál?

Við myndum benda þeim á að undirbúa sig vel, þekkja kröfugerðina og málsgögnin fram og til baka. Hafa í huga að dómarar þekkja málsgögnin og að það þarf ekki að lesa upp úr þeim. Þá þarf ekki að útskýra almenn lagahugtök fyrir dóminum, svo sem hvað felist í sakarreglunni. Eins er mikilvægt að skipuleggja málflutningsræðu vel og tímasetja. Einnig skiptir máli að hlusta vel á spurningar dómara og grípa ekki fram í. Ef það er óvissa um svar má alltaf óska eftir því að svara í seinni ræðu og eins má biðja um nánari skýringar á spurningunni. Það má bæta við að það gerist ekkert þótt lögmaður mismæli sig eða ruglist í ræðunni – dómarar hafa fullan skilning á því.

Að lokum, þurfa lögmenn að vera góðir ræðumenn?

Málflutningur fyrir dómi er auðvitað ekki ræðukeppni. Það er mikilvægt að lögmenn tali skýrt og áheyrilega þannig að málflutningurinn skili sér sem og að uppbygging ræðunnar sé skýr og skipuleg. Aftur á móti skiptir mun minna máli hvort viðkomandi talar blaðalaust eða ekki og getur fólk flutt dómsmál mjög vel án þess að vera góðir ræðumenn á hefðbundinn mælikvarða.

Ritstjórn LMFÍ