Kröfur til lögfræðiþjónustu hafa breyst hratt að undanförnu samhliða hraðri tæknivæðingu og breyttri fyrirtækjamenningu. Í stað þess að sinna takmarkaðri lögfræðilegri ráðgjöf um lagakröfur er krafan í auknum mæli orðin sú að lögfræðingar séu virkir og lausnarmiðaðir þátttakendur í vöruþróun og hönnun, þar sem lagalegar kröfur eru hluti af öllum ferlinu, frá upphafi til enda. Vakning hefur átt sér stað um mikilvægi þess að vera til staðar fyrr í atburðarrás þróunar og  hönnunar á vöru fyrirtækis, í stað lok hennar, og sú vakning hefur leitt til útvíkkunar á hlutverki lögfræðinga.

Þegar krafan um að lagakröfur séu innbyggðar frá upphafi í vöruþróun og hönnun, breytir það þeirri framkvæmd að fyrst sé farið yfir tékklistann af lagakröfum þegar varan ætti að vera tilbúin, eins og oft er raunin. Sú hugsun að vera með innbyggðar lagakröfur er ekki bara góð hugmynd heldur mikilvægt verklag sem getur endurmótað hlutverk lögfræðinga, samstarfshætti þeirra og verðmætasköpun. Þessi umskipti krefjast nýrrar nálgunar af hálfu lögfræðinga og jafnvel endurskipulagningar á starfsháttum rótgróinna lögmannsstofa sem vilja geta stutt við viðskiptavini sína sem starfa í hröðum, tæknivæddum og oft eftirlitskyldum heimi.

Regluverk sem mótar kóða

Þegar nýjar vörur eru þróaðar, einkum á sviði fjártækni, fléttast lagaleg, rekstrarleg og tæknileg sjónarmið saman og móta heildstæða upplifun fyrir notandann. Fjárstreymið er í gegnum hugbúnaðinn, upplýsingagjöf birtist sem viðmótshönnun og áhættustýring fer fram með vélrænum skipunum. Hver einasta ákvörðun í hönnunarferli vöru eins og áreiðanleikakannanir, framsetning þóknunar, skráning samþykkis, gagnamiðlun og lánshæfisgreining hefur tengipunkta við lögfræðina og gerir kröfu um aðkomu lögfræðings. Í slíku umhverfi getur lögfræðiráðgjöf, sem er veitt eftir að vara hefur verið þróuð og hönnuð, orðið hindrun og leitt til þess að endurhanna þarf vöruna sem er flókið og kostnaðarsamt. Öfugt við það hefur ráðgjöf sem veitt er í upphafi og byrjunarstigi hönnunar og þróunar þau áhrif að kröfurnar eru skýrar í upphafi og þannig er hægt að innleiða og jafnvel endurnýta lausn sem stenst allar kröfur. Þannig er hugbúnaður hannaður með innbyggðar stýringar og ferla. Álitaefni eru greind og leyst áður en kóðinn er skrifaður.

„Innbyggð“ lögfræðiþjónusta í framkvæmd

Ef ætlunin er að bjóða upp á lögfræðiþjónustu sem uppfyllir þessar kröfur felur það í sér að lögfræðingar verða að vinna náið með vörustjórum, forriturum, hönnuðum og gagnasérfræðingum og þýða lagakröfurnar yfir á þeirra tungumál. Það þýðir að fara þarf yfir fjárstreymið, verkferlana, tæknilýsingar og staðla og setja í það form sem hugbúnaðurinn skilur og yfirfærir í upplýsingagjöf gagnvart notanda. Móta samninga, heimildir og skilaboð þannig að þau samrýmist því hvernig vettvangur vörunnar raunverulega virkar. Það felur í sér að sammælast með þessum aðilum um hvert sé lagalega tilbúið ástand vörunnar, svo teymið viti nákvæmlega hvaða virkni og aðgerðir í hugbúnaðinum þurfa að vera til staðar áður en varan er sett í loftið. Útkoman ætti alltaf að vera hraðari ákvarðanataka, færri endurtekningar og áreiðanleg sönnunargögn í bakvinnslu vörunnar sem hægt er að byggja á gagnvart notandanum og eftirlitsaðilum.   

Frá áliti til ákvarðanatöku

Innbyggða líkanið kallar á hugarfarsbreytingu lögfræðingsins. Í stað þess að skila löngum minnisblöðum um áhættur þarf lögfræðingurinn að ramma inn valkosti, forsendur, lagagrundvöll og mæla síðan með leið sem er framkvæmanleg. Rekstraráhrif og áhættuvilji kemur inn í umræðuna sem leiðir til viðskiptalegrar ákvörðunar. Óvissa er viðurkennd en ekki gerð að fyrirstöðu, áhættuvilji er gerður skýr og málamiðlanir skjalfestar þannig að vörustjórar og teymið geti eignað sér þær. Ábyrgð lögfræðings er ekki bara í orðum á blaði heldur felst í athöfnum og útskýringum á niðurstöðum við mismunandi forsendur. Ábyrgð sem, þrátt fyrir hugarfarsbreytingu, helst og felst í upplýsingagjöf á valkostum sem tryggja lagalega tilbúið ástand vöru.

Óvissa er viðurkennd en ekki gerð að fyrirstöðu,

Áskorunin fyrir lögfræðinga

Þessi nálgun er ekki einföld né áhættulaus. Hún þarf að fela í sér ákveðinn meðalveg þar sem vöruteymum er ekki leyft að túlka reglur án lögfræðilegs aðhalds en á sama tíma er lögfræðinni ekki leyft að stöðva framvindu þróunar. Það er mikilvægt að meta nýjungar raunsætt, því margar af þeim áhættum sem fylgja nýsköpun eru í raun eldri skyldur í nýju umhverfi. Kortleggja þarf áhættur og regluverkið af aga, aðgreina nauðsynlegar lagakröfur (lágmarksskilyrði) frá æskilegum (gagnlegt en ekki nauðsynlegt) þar sem virk áhættustýring verður hluti af nálguninni, og halda vel utan um breytingarnar þegar kröfur eða hönnun breytist.

Áskorunin fyrir lögfræðinga felst einkum í að vera með ráðgjöf sem er framkvæmanleg

Áskorunin fyrir lögfræðinga felst einkum í að vera með ráðgjöf sem er framkvæmanleg, víðtæk en einnig nákvæm og skjalfest. Kerfislegar hindranir geta einnig verið til staðar hjá lögmannsstofum þar sem hið hefðbundna viðskiptalíkan á ekki við, gjaldskráin ekki sniðin fyrir þessa nálgun. Ráðgjöfin felst ekki í ákveðnu verki innan skilgreinds tíma þar sem vöruþróun er samfelldur áfangi og misjafnt getur verið hvenær er krafist lögfræðilegrar ákvarðanatöku. Ef lögmannstofur vilja taka þátt í þessari nálgun þurfa þær að aðlaga viðskiptalíkanið sitt og verkfæri sín að henni með því að fjárfesta í þverfaglegri hæfni, tækni og lausnamiðuðu starfsfólki.

Undirbúningur fyrir næstu áskorun

Eftir því sem gagnamiðaðar lausnir og gervigreindin síast inn í vörur og þjónustu þurfa lögfræðingar að auka við kunnáttu sína á því sviði. Það er fagleg skylda okkar lögmanna að vera tilbúin fyrir þá þróun sem felst í aukinni áhættu tengd auknu gagnaflæði og notkun gervigreindar en á sama tíma taka þátt í þeirri verðmætasköpun sem á sér stað á því sviði. Lögfræðin á að vera með í þróuninni og móta.

Lögfræðin á ekki virka sem bremsa heldur sem jafnvægisvog milli lagalegra krafna og þess markmiðs sem stefnt er að.

Ásgerður Þórunn Hannesdóttir, lögmaður hjá KPMG Law ehf.