Ég hef nokkuð oft átt samtöl við börnin mín um hvað ég geri í vinnunni minni. Margir kannast trúlega við það. Jú, ég er lögfræðingur, lögmaður meira að segja. En hvað er það samt nákvæmlega sem ég vinn við að gera?
„Að skrifa bréf“ var lengi vel kenning þeirra og hún var í sjálfu sér ekki svo galin. Að betur athuguðu máli, og eftir fleiri samtöl okkar á milli, kom þó í ljós að þetta var kannski ekki alveg nákvæm greining.
„Kunnátta og fagmennska“
Nú lesum við sennilega fæst siðareglur lögmanna reglulega. Í þeim er þó að finna ákvæði sem geta hjálpað við þessar vangaveltur. Þar er nefnilega tekið fram í 8. gr. að lögmaður skuli ekki taka að sér verkefni … „sem hann veit eða má vita að hann er ekki fær um að sinna af kunnáttu og fagmennsku, nema verkið sé unnið í samstarfi við hæfan lögmann á viðkomandi sviði.“ Þá segir líka í 40. gr. a að lögmanni sé … „skylt að viðhalda fræðilegri þekkingu og faglegri hæfni, eftir atvikum með því að sækja sér endurmenntun, sem nauðsynleg er til að rækja starfann.“
Þarna erum við þá einhverju nær; lögmönnum ber að sinna verkefnum sínum af kunnáttu og fagmennsku og þeim er skylt að viðhalda fræðilegri þekkingu og faglegri hæfni sinni. Gott og vel.
Í síðasta tölublaði Lögmannablaðsins birtist greinin „Skylda um endurmenntun lögmanna“ eftir Samúel Gunnarsson lögmann. Færði hann meðal annars góð rök fyrir því að alls óvíst væri að sérstök skylda til endurmenntunar lögmanna myndi bera árangur og að fyrrnefnd skylda, samkvæmt siðareglum lögmanna, ætti að duga.
Undir þetta má taka. Þótt siðareglurnar séu í eðli sínu vísireglur, og matskenndar eftir því, þá blasir einmitt við að til þess að geta uppfyllt skyldur sínar samkvæmt þeim, og tryggt gæði þeirrar ráðgjafar og þjónustu sem við veitum, felst stór þáttur í starfi okkar óhjákvæmilega í því viðvarandi verkefni að viðhalda kunnáttunni.
Að viðhalda þekkingu sinni
Til þess að geta veitt góða ráðgjöf þarf lögmaðurinn að fylgjast vel með og þekkja reglurnar og beitingu þeirra. Þó það nú væri.
Ég verð samt að viðurkenna að það kom mér aðeins á óvart þegar ég byrjaði í lögmennsku fyrir áratug hversu umfangsmikið verkefni það væri að halda þekkingu sinni við og halda sér yfirleitt nokkurn veginn uppfærðum. Fjarvera frá vinnu í nokkra mánuði í fæðingarorlofi sýndi til dæmis vel hversu fljótt regluverkið getur breyst og þekking orðið úrelt.
Oft rúmast þessi öflun og viðhald „fræðilegrar þekkingar og faglegrar hæfni“ nú sem betur fer innan verkefnisins hverju sinni. Við undirbúning dómsmáls er eðlilega nauðsynlegt að fara vel yfir réttarstöðuna; þegar beðið er um minnisblað þarf að byrja á því að skoða lagagrundvöllinn og framkvæmdina á viðkomandi sviði; þegar óskað er eftir aðstoð við fjárskipti hjóna þarf að hafa yfirsýn yfir gildandi rétt.
Stundum er samt útilokað að sinna þessu verkefni með góðu móti nema í frítímanum.
Þetta er sérstaklega viðfangsefnið á þeim réttarsviðum sem lúta reglum sem stafa frá Evrópu. Af nógu er þar að taka, eins og við þekkjum til dæmis varðandi persónuvernd, upplýsingaöryggi, gervigreind, og umhverfis- og orkumál. Í dæmaskyni er áhugavert að líta sérstaklega á regluverk tengt fjármálamörkuðum. Samtök fjármálafyrirtækja vöktu nýlega athygli á því að á árunum 2018 til 2023 hefðu nærri 700 reglur á því sviði verið innleiddar í EES-samninginn eða um 140 á ári. Samanlagður fjöldi nýrra laga og reglna var þar talinn um 150 á tímabilinu 2023 til 2025, að frátöldum viðmiðunarreglum og leiðbeinandi tilmælum á sama tímabili.
Bentu samtökin á að dæmi væru um „úttektir sem hefðu leitt í ljós að um væri að ræða um 95.500 blaðsíður.“(„Sköpum verðmæti og drögum úr flækjum – ekki öfugt“, grein eftir Írisi Björk Hreinsdóttur, yfirlögfræðing SFF, sem birtist á Innherja 26. desember 2025. Þarna má til dæmis nefna innleiðingu á DORA-reglugerðinni, sem er engin smásmíði.
Auðvitað blasir við að það er ómögulegt að ætla sér að fylgjast með öllu – svo ég tali nú ekki um ef lögmaður slysast síðan til að hafa önnur áhugamál en lögfræði – en verkefnið getur samt óneitanlega reynst aðeins yfirþyrmandi.
„Í hvaða málum ertu svona helst?“
Við þetta bætist að íslenskir lögmenn eru gjarnan meiri „generalistar“ heldur en kollegar okkar erlendis, eins og er óhjákvæmilegur fylgifiskur fámennisins. Þetta er vissulega farið að breytast og sérhæfing lögmanna að aukast en okkur er flestum þó yfirleitt nauðsynlegt að vera í það minnsta viðræðuhæf, og helst vel það, á nokkuð mörgum réttarsviðum.
Fyrir vikið er oft aðeins snúið að svara spurningunni „já en í hvaða málum ertu svona helst?“ Er fyrirsvarsmaður umbjóðandans að skilja? Og stendur líka til að selja fyrirtækið? Hvernig eru persónuverndarmálin stödd? Þarf að uppfæra innri reglur félagsins? Var kannski að uppgötvast galli á fasteigninni? Er ágreiningur við fyrrverandi starfsmann?
Við stöndum þannig oft frammi fyrir því að þurfa að geta aðstoðað við mjög fjölbreytt viðfangsefni. Aðferðarfræðin og vinnubrögðin sem við lærum í laganáminu er að sjálfsögðu lykilatriði og reynsla vegur auðvitað þungt en staðreyndin er samt sú að það fer mikill tími í það að fylgjast með og halda þekkingunni uppfærðri. Þróunin ber heldur ekki sérstaklega með sér að lögum, reglum, tilskipunum, reglugerðum, leiðbeinandi tilmælum, leiðbeiningum, eða fordæmum fari fækkandi, nema síður sé.
Aukin sérhæfing svarið?
Auðvitað gerir sama manneskjan samt ekki allt og enginn er sérfræðingur í öllu. Í framkvæmd er væntanlega óhjákvæmilegt að afmarka sig frekar við ákveðna málaflokka. Aftur á móti má vel halda því fram að víðtæk þekking og reynsla lögmanns á einu réttarsviði styðji oft vel við annað. Lögmanni, með þekkingu á breiðu sviði, er þannig kleift að veita umbjóðanda sínum heildstæða þjónustu sem getur reynst mjög gagnlegt.
Það verður líka að viðurkennast að fjölbreytni verkefnanna er einmitt ein af ástæðum þess hvað þetta starf er skemmtilegt. Væri áhugaverðara að vera bara á kafi í ISDA-samningum allan daginn? Ég hallast í það minnsta sjálf að því að þessi margbreytileiki sé frekar kostur en nokkuð annað – og að í honum felist raunar aðdráttarafl lögmennskunnar, þótt honum fylgi áskoranir.
Eftir yfirlegu hefur mér þannig held ég tekist að kjarna ágætlega hvað ég vinn við.
Jú, ég vinn við það að lesa, mjög, mjög mikið.
Hildur Þórarinsdóttir, lögmaður hjá Juris lögmannsstofu
