Í nútíma lýðræðisríkjum er réttarríkið grundvallarstoð sem tryggir réttlæti og fyrirsjáanleika í samfélaginu. Kjarni þess felst í nokkrum meginreglum sem eiga sér meðal annars stoð í stjórnarskránni.

Lögmætisreglan kveður á um að allar ákvarðanir og athafnir stjórnvalda verði að byggjast á lögum og því meira íþyngjandi sem athöfnin er, þeim mun ríkari kröfur eru gerðar til lagaheimildarinnar. Á toppnum trónir svo stjórnarskráin og þurfa lög að vera í samræmi við hana. Sú vernd mannréttinda sem stjórnarskráin tryggir er óaðskiljanlegur hluti af réttarríkinu og dómstólar gegna lykilhlutverki í að tryggja þessa vernd. Umboðsmaður Alþingis hefur ítrekað fjallað um þessar grundvallarreglur og lagt áherslu á að stjórnvöld, þar meðtaldar kæru- og úrskurðarnefndir, beri ábyrgð á því að virða stjórnarskrá og alþjóðlegar mannréttindaskuldbindingar.

Það að lög og framkvæmd þeirra samræmist stjórnarskrá er því ekki val eða viðmið, heldur kjarni réttarríkisins.

Trúin á réttarríkið

Haustið 2024 sótti undirrituð um auglýsta stöðu nefndarmanns í kærunefnd útlendingamála. Umsóknir voru metnar af sérstakri hæfnisnefnd. Í fyrstu drögum að áliti nefndarinnar, þar sem fjallað var um „persónulega hæfniþætti“, sagði:

„Í viðtölum lýsti Arndís Anna áhuga og metnaði á málaflokkum sem eru til umfjöllunar hjá kærunefnd útlendingamála og miklum skoðunum á löggjöf um útlendinga. Þótt svör hennar um aðgreiningu siðferðis og laga hafi verið skýr vöktu svörin, t.d. varðandi vafa á stjórnskipulegu gildi laga um útlendinga, áhyggjur hæfnisnefndarinnar á því að drifkraftur hennar í starfinu yrði að knýja á um breytingar sem samrýmdust ákveðnum lífsskoðunum.“

Þessi tilvísun til „lífsskoðana“ vakti furðu mína. Orðið lífsskoðun hefur nefnilega skýra merkingu í íslenskum rétti og er meðal annars skilgreint í lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði sem veraldleg hliðstæða trúarbragða, þ.e. sannfæring um siðferðileg og heimspekileg viðhorf til lífsins sem nýtur verndar gegn mismunun.

Ég óskaði því eftir nánari skýringum á því hvaða „lífsskoðanir“ væri átt við og að hverju áhyggjur nefndarinnar lytu, þar sem það kom ekki fram í drögunum. Í nýjum drögum sem mér voru send hafði orðalaginu verið breytt og sagði þar:

„Þótt svör hennar um aðgreiningu siðferðis og laga hafi verið skýr vöktu svörin áhyggjur hæfnisnefndarinnar á því að drifkraftur hennar í starfinu yrði að knýja á um breytingar sem samrýmdust skoðunum hennar á lögum um útlendinga. Lítur nefndin í því sambandi m.a. til svara Arndísar Önnu í síðara viðtali þess efnis að hún hafi hikað við að sækja um starfið vegna þess sem hún telur vera óvissa um stjórnskipulegt gildi útlendingalaga.“

Hvaðan kom þetta?

Aðdragandann má rekja til meðferðar lagafrumvarps á Alþingi til breytingar á lögum um útlendinga. Við meðferð frumvarpsins vöktu þingmenn (undirrituð þeirra á meðal) máls á því að ákveðin ákvæði frumvarpsins kynnu að stangast á við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Í þingnefnd var farið fram á að utanaðkomandi aðili, nánar tiltekið Mannréttindastofnun Háskóla Íslands, yrði fenginn til að yfirfara frumvarpið með tilliti til stjórnarskrár áður en það yrði samþykkt, en því var hafnað af hálfu meirihluta þingsins.

Sem lögfræðingi fannst mér þetta eðlileg og fagleg krafa. Þegar sett eru lög sem hafa íþyngjandi áhrif á stöðu einstaklinga í samfélaginu, réttindi þeirra og skyldur, er sjálfsagt að kanna hvort þau samrýmist æðstu réttarheimild landsins áður en þau taka gildi. Sú afstaða byggist einfaldlega á kjarna réttarríkisins og virðingu fyrir þeirri grundvallarstoð okkar réttarkerfis sem stjórnarskráin er.

Þrígreining ríkisvaldsins er annar hornsteinn þessa kerfis og samkvæmt stjórnarskránni kemur það í hlut dómstóla að skera úr um stjórnskipulegt gildi laga. Stjórnsýslan getur almennt ekki virt lög að vettugi nema um augljós stjórnarskrárbrot sé að ræða. Einmitt þess vegna skiptir máli að lög standist stjórnarskrá þegar þau eru sett, og augljóslega getur það sett stjórnvöld í erfiða stöðu geri þau það ekki.

Lögfræðileg lífsskoðun?

Sú „lífsskoðun“ sem hæfnisnefndin mat umsækjanda til vansa voru því lögfræðilegar áhyggjur af því að vafi léki á um að tiltekin ákvæði laga um útlendinga stæðust stjórnarskrá. Sú sannfæring að lög eigi að vera í samræmi við stjórnarskrá er hins vegar hvorki persónuleg lífsskoðun, pólitísk afstaða né sérviska einstakra lögfræðinga. Hún er einfaldlega undirstaða réttarríkisins og grundvöllur okkar stjórnskipunar.

Í 64. gr. stjórnarskrárinnar segir að enginn megi neins í missa af borgaralegum og þjóðlegum réttindum fyrir sakir trúarbragða sinna. Ef sú afstaða að lög þurfi að vera í samræmi við stjórnarskrá er talin til trúarbragða af því tagi, líkt og hæfnisnefndin virtist gera, vaknar því áhugaverð stjórnskipuleg (hring)spurning: Nýtur trúin á réttarríkið verndar trúfrelsisákvæða stjórnarskrárinnar?

Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir