Dr. Snjólaug Árnadóttir, dósent við lagadeild og forstöðumaður Sjálfbærni- og loftslagsréttarstofnunar Háskólans í Reykjavík.
Sem sérfræðingur í þjóðarétti finnur maður sig oft í þeirri stöðu að þurfa að verja þetta réttarkerfi. Gagnrýnin snýr gjarnan að því að þjóðarétt skorti framkvæmdavald og að stjórnmálin ráði þar ríkjum. Það getur verið skemmtilegt að rökræða þetta en ég kemst samt alltaf að sömu niðurstöðu: þjóðaréttur er skilvirkt og ótrúlega mikilvægt réttarkerfi sem stýrir háttsemi ríkja sín á milli og hefur ómæld áhrif á löggjöf allra ríkja.
Auðvitað eru framin lögbrot í þjóðarétti, rétt eins og í landsrétti, og það er erfiðara að draga ríki til ábyrgðar í þjóðaréttarkerfinu heldur en í landsrétti þar sem innlendir dómstólar eiga lögsögu í öllum málum og framkvæmdavaldið sér um að fullnusta dómana. Það sem tryggir samt viðgang þjóðaréttarkerfisins er sú trú ríkja að þjóðarétturinn samanstandi af lagareglum sem þeim sé skylt að fylgja. Þessi huglæga afstaða skiptir sköpum og endurspeglast jafnan í háttsemi ríkja sem annars vegar fordæma brot annarra og hins vegar réttlæta eigin gjörðir með lagalegum rökum – stundum reyndar mjög veikum. Sem dæmi um það síðarnefnda má nefna fjölmörg tilvik þar sem ríki beita vopnavaldi að því er virðist í andstöðu við 4. mgr. 2. gr. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna undir yfirskyni sjálfsvarnar. Þegar Bandaríkin réðust gegn al-Qaeda í Afganistan árið 2001 þá reyndu þau t.d. að réttlæta það með vísan til nýstárlegrar túlkunar á sjálfsvarnarréttinum, þ.e. sameiginlegrar sjálfsvarnar gegn einkaaðilum vegna hryðjuverkaógnar.
Hér má einnig nefna tilraunir Kínverja til að leggja undir sig gjörvallt Suður-Kínahaf í andstöðu við alþjóðlegan hafrétt. Á árunum 2013-2016 var lagður gífurlegur kostnaður annars vegar í málsvörn sem byggði á frumlegri túlkun um söguleg réttindi og hins vegar í byggingu manngerðra eyja á miðju úthafi til að renna stoðum undir lagalegt tilkall Kínverja til hafsvæða. Með þessum dýrkeyptu réttlætingartilraunum sýna ríkin þrátt fyrir allt virðingu fyrir réttarkerfinu og það er einmitt grundvöllur þjóðaréttarins. Hann virkar á meðan ríki telja sér skylt að fylgja honum og lögbrotum er mætt af mótstöðu. En nú kveður við annan tón og hriktir í stoðum þjóðaréttar vegna nýlegra aðgerða og ummæla Donalds Trump Bandaríkjaforseta.
Það er engum vafa undirorpið að Bandaríkin hafa brotið alþjóðalög undanfarnar vikur og mánuði. Sem dæmi má nefna handtökuna á Maduro forseta í Venesúela, yfirlýsingar um ráðgerð yfirráð Bandaríkjanna yfir ríkinu og auðlindum þess, töku margra skipa (eitt þeirra var innan efnahagslögsögu Íslands), beitingu vopnavalds í Íran, hótanir um beitingu vopnavalds í Kólumbíu, útgáfu leyfa fyrir námugrefti á alþjóðahafsbotnssvæðinu og nú síðast yfirlýst áform um að taka yfir Grænland. Þetta eru augljós brot á grundvallarreglum þjóðaréttar, svo sem fullveldisrétti ríkja, friðhelgi landamæra, fánaríkislögsögu á hafinu, meginreglunni um sameiginlega arfleið mannkyns, banni við beitingu vopnavalds og hótunum þar að lútandi. Slíkur fjöldi alvarlegra þjóðaréttarbrota er óvenjulegur en mesta furðu vekja þó yfirlýsingar forsetans sem sýna algjört skeytingarleysi gagnvart alþjóðalögum. Sáralitlar tilraunir hafa verið gerðar til að réttlæta þessar gjörðir Trumps á grundvelli þjóðaréttar. Hann hefur beinlínis lýst því yfir að hann hafi engin not fyrir þjóðarétt og að þjóðarétturinn setji honum engar skorður (viðtal við New York Times, janúar 2026).
Viðhorf ríkja til þjóðaréttar skipta sköpum fyrir viðgang hans. Háttsemi og yfirlýsingar Bandaríkjanna draga úr tiltrú á kerfið en það gera einnig viðbrögð annarra ríkja. Það eru ekki lögbrotin sjálf sem veikja kerfið heldur sú huglæga afstaða að lögbrot séu ásættanleg. Margir hafa gagnrýnt og bent á ólögmæti umræddra aðgerða Bandaríkjanna þ.m.t. bandarísku þjóðaréttarsamtökin (American Society of International Law) en í þessu tilliti skipta raddir annarra ríkja mestu máli.
Nú standa yfir miklar sviptingar í þjóðarétti. Þær einkennast meðal annars af auknum stríðsátökum, virðingarleysi fyrir grundvallarreglum og minnkandi þátttöku í alþjóðasamstarfi en einnig af hraðri þróun nýrra réttarreglna, svo sem réttar til heilnæms umhverfis sem grundvallarstoð annarra mannréttinda, venjubundinnar skyldu ríkja til róttækra loftslagsaðgerða og réttar til að frysta grunnlínur lögsögu í hafi þrátt fyrir hækkandi sjávarmál.
Alþjóðakerfið hefur nokkrum sinnum sætt meiri háttar endurskoðun í kjölfar átaka og nú eru teikn á lofti um að slík tímamót séu yfirvofandi. Þá skiptir öllu máli að ríki heims standi vörð um þær grundvallarreglur sem þau vilja ekki víkja frá og sýni í verki hvernig þau vilja sjá þjóðaréttinn þróast því þar hvílir löggjafarvaldið bæði á aðgerðum og huglægri afstöðu og þögn getur jafngilt samþykki.
Höf: Dr. Snjólaug Árnadóttir
