Á málstofunni hvað eru góð lög á nýliðnum Lagadegi var því velt upp hvaða möguleika gervigreindarlíkön kunni að bjóða upp á til að bæta lagasmíðar. Einn þátttakanda málstofunnar, Haraldur Steinþórsson lögfræðingur í fjármála- og efnahagsráðuneytinu, veltir hér vöngum yfir notkun gervigreindar við undirbúning löggjafar og annarra réttarheimilda.

Gervigreindarlíkön hafa á skömmum tíma orðið að verkfærum sem við getum flest hagnýtt okkur í bæði leik og starfi. Svo hröð hefur þróunin reyndar verið að mörgum þykir nóg um. Mörg okkar eru jafnvel farin að þjást af þreytu eða leiða sem gýs upp þegar gervilegar myndir eða „gervigreindarlegur“ texti birtist á skjánum.

Oddur Þorri Viðarsson héraðsdómari mun hafa sagt á Dómstóladeginum, sem haldinn var skömmu fyrir Lagadaginn, að dómari þurfi að komast að niðurstöðu á grundvelli eigin dómgreindar rétt eins og leikhúsgagnrýnandi þurfi að mæta á sýningar sem hann rýnir.

Þá birtist grein á Vísi eftir Henry Alexander Henrysson heimspeking undir yfirskriftinni gervigreind og dómgreind, að morgni Lagadagsins. Í greininni eru lesendur minntir á að það sé hollt að hugsa og fullyrt að ef tæknin yrði til þess að fólk hugsaði minna þá væri hætt við að áhrifin yrðu alvarleg.

Vandaðri og skilvirkari úrlausn erinda og ágreiningsmála

Í áliti ráðgjafarnefndar evrópskra dómara nr. 26 frá 2023, segir að dómskerfið þyrfti að halda í við þá tækniþróun sem væri farin af stað og að það væri mikilvægt að nota hana til að viðhalda og styrkja grundvallarreglur réttarríkisins. Hún eigi að vera til stuðnings við úrlausn mála en bein og óbein ákvarðanataka skuli einungis vera í höndum einstaklinga. Þátttaka úrlausnaraðila í vali, innleiðingu og eftirliti með lausnum sé jafnframt fyrir öllu. Loks þurfi að tryggja að notendum sé veitt kennsla til að stuðla að þátttöku og samþykki fyrir notkun tækninnar.

Enginn skortur virðist þannig vera á áminningum um að hafa dómgreindina í öndvegi og mögulega er þetta sjónarmið flestum augljóst. Þó ekki öllum. Í lok október 2025 birtist frétt í íslenskum fjölmiðli undir fyrirsögninni „Villur í dómum sömdum með aðstoð gervigreindar“ þar sem fjallað er um vandræði hjá héraðsdómstól nokkrum vestanhafs. Laganemarnir, sem þar störfuðu við að undirbúa drög að dómsúrskurðum, höfðu mögulega ekki fengi tilhlýðilega fræðslu um atriði á borð við þau sem Henrý, Oddur og evrópska ráðgjafarnefndin hafa haldið á lofti.

Þegar lögfræðileg úrlausnarefni eru til meðferðar verða mannlegir þættir, einkum dómgreind, siðferðileg ábyrgð og félagslegt og menningarlegt samhengi, alltaf lykilatriði. Við þurfum að halda í slíka þætti þegar við leitum leiða til að bæta málshraða, auka gæði úrlausna, efla traust á úrskurðaraðilum og treysta innsýn ólöglærðra í heima lögfræðinnar.

Í áðurnefndri grein Henry Alexanders, þar sem hann minnir okkur á að það sé hollt að hugsa og að gervigreindin megi ekki verða til að draga þar úr, segir hann að það væri engu að síður „… galið að ætlast til þess að störf sem byggja að stórum hluta á afgreiðslu erinda af svipuðu tagi nýti ekki svona tækni til að aðstoða sem flesta þjónustuþega.“ Undir þetta verður undirritaður að taka og tækifærin eru svo sannarlega til staðar.

Mat á því hvað sé forsvaranlegur málshraði breytist óhjákvæmilega í takt við breytingar á vinnulagi. Hið sama á við um margar aðrar kröfur sem gerðar verða s.s. á grundvelli jafnræðisreglna, rannsóknarreglna og leiðbeiningarskyldna. Tækniframfarir undanfarinna ára og áratuga hafa gert að verkum að hægara er um vik að leita uppi fyrri úrlausnir í sambærilegum málum, bera saman rökstuðning og sjónarmið innlendra sem erlendra systurstofnana og fræðimanna. Hugsanlega er ekki langt þangað til hneykslandi fréttir berast okkur með fyrirsögninni: „Villur í úrskurðum sömdum án aðstoðar gervigreindar“.

Betri lagasmíðar og víðtækari skilningur

Samskonar varfærni verður að viðhafa þegar við leitum að tækifærum til umbóta í lagasmíðum. Eitt grundvallareinkenni réttarríkisins er að lög skuli vera stöðug og fyrirsjáanleg og að fólk geti treyst því að reglur sem gilda í dag gildi almennt einnig á morgun. Finna þarf jafnvægi milli þessara sjónarmiða og þarfarinnar á að lög þróist með samfélaginu, aðlagist breytingum og séu lagfærð ef mistök koma í ljós. Þessi krafa um stöðugleika annars vegar og sveigjanleika hins vegar hefur reyndar alltaf verið leiðarstef góðra lagasmíða.

Auknir möguleikar eru að opnast við að meta hvort þörf sé á lagabreytingum, við kortlagningu á mögulegum áhrifum, skilgreiningu mælikvarða og úrvinnslu umfangsmikilla gagna. Jafnframt við að bæta gæði lagabálka, s.s. með skilvirkara og dýpra samráði og sterkari valkostagreiningu. Líkt og fyrir úrskurðaraðila getur tæknin stutt við mannlega tilfinningagreind og dómgreind á þessu sviði en hún kemur þó ekki í staðinn fyrir hana.

Þá opnast víddir í tengslum við aðgengileika réttarheimilda fyrir borgarann. Ég hef til að mynda lengi verið hugsi yfir þeim mælikvarða á aðgengileika og fyrirsjáanleika laga sem settur er fram í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Sunday Times gegn Bretlandi árið 1979. Samkvæmt honum teljast til laga eingöngu fyrirmæli sem eru nægilega skýrt orðuð til að borgarinn sé fær um að breyta samkvæmt þeim. Þá vaknar spurningin: Hvenær eru lög nægilega skýrt orðuð? Svarið er: Þegar borgarinn getur, að fenginni viðeigandi ráðgjöf ef þörf er á,  séð fyrir hvaða afleiðingar athöfn getur haft í för með sér. Eins og fram kom í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 2140/1997 verða sömu kröfur byggðar á stjórnskipun Íslands sem réttarríkis.

Aðspurt um hvað felist í þessu viðmiði um ráðgjöf svaraði ónefnt gervigreindarlíkan því að með viðeigandi ráðgjöf sé átt við að borgari hafi, ef þörf krefur, „…aðgang að forelduðum (sic) og hæfum lögfræðilegum eða sambærilegum ráðgjafa“.

Haraldur Steinþórsson, lögfræðingur