Það hefur vart farið fram hjá nokkru mannsbarni að Grænland hefur verið í brennidepli að undanförnu vegna ásælni forseta Bandaríkja Norður Ameríku. Það er sennilega langsótt að ætla að bæta einhverju við þá umfjöllun. Hér á eftir verður þó gerð handahófskennd tilraun til þess og bent á nokkur atriði sem eru athyglisverð út frá sjónarhóli íslenskra hagsmuna.

Kaupa – selja

Núverandi forseti Bandaríkjanna er ekki sá eini sem hefur haft áhuga á að innlima Grænland. Um svipað leyti og Bandaríkin keyptu Alaska af Rússum árið 1867 gerði þáverandi forseti þeirra tilboð í Grænland sem Danir höfnuðu. Þeir höfnuðu svo öðru slíku tilboði árið 1946. Í þessu samhengi er rétt að minna á að fyrr á tímum var viðtekið að landsvæði gengi kaupum og sölum á milli þeirra.  Stór svæði Bandaríkjanna voru keypt af öðrum ríkjum, t.d. Florida og Louisiana. Eftir seinni heimsstyrjöld hefur hins vegar stórlega dregið úr slíkum ráðstöfunum m.a. vegna þeirra hugmynda að íbúar landsvæða skuli hafa eitthvað um eigin framtíð að segja. Það er því nokkuð óvenjulegt að  hugmyndir um kaup og sölu á landsvæðum á milli ríkja séu settar fram á okkar tímum.

Ýmis ummæli forseta Bandaríkjanna um Grænland hafa verið nokkuð glannaleg út frá sjónarhóli þjóðaréttar. Þau hafa m.a. stangast á við fullveldi ríkja, landamærahelgi þeirra, skyldu ríkja til að virða alþjóðlegar samningsskuldbindingar sínar, bannið við hótunum um beitingu vopnavalds, sjálfsákvörðunarrétt Grænlendinga og teljast íhlutun í innanlandsmálefni annars ríkis.

Auk þessa hefur forseti Bandaríkjanna reynt að grafa undan tilkalli Danmerkur til Grænlands, þrátt fyrir að það hafi lengi legið skýrt fyrir, eins og staðfest var af Fasta alþjóðadómstólnum í Haag (forvera Alþjóðadómstólsins) í Austur-Grænlandsmálinu árið 1933. Enn fremur staðfesti utanríkisráðherra Bandaríkjanna skriflega yfirráð Dana yfir öllu Grænlandi árið 1916 í tengslum við sölu dönsku Vestur-Indía til Bandaríkjanna (nú Bandarísku Jómfrúaeyjar).

NATO – varnarsamningur

Eins og kunnugt er snertir einn angi þessa máls NATO. Grænland er hluti af Danmörku, sem er aðili að NATO, líkt og Bandaríkin. Fram að þessu hefur það verið nær fordæmalaust að forseti Bandaríkjanna hóti því að sölsa undir sig landsvæði annars NATO-ríkis. Í kjölfarið vakna óhjákvæmilega spurningar um þýðingu slíkra yfirlýsinga fyrir bandalagið sjálft. Sumir hafa jafnvel haldið því fram að árás Bandaríkjanna á annað NATO-ríki myndi í reynd marka endalok bandalagsins.

Þótt þeirri hættu virðist hafa verið afstýrt að sinni er engu að síður áhugavert að skoða þessi mál nánar, einkum með hliðsjón af varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna frá 1951. Oft er því haldið fram að varnir Íslands hvíli á tveimur stoðum, annars vegar NATO og hins vegar varnarsamningnum. Þegar rýnt er í varnarsamninginn, einkum formála hans og 1. gr., verður þó ljóst að Bandaríkin annast varnir Íslands fyrir hönd NATO. Út frá lagatextanum sjálfum er því í raun aðeins um eina stoð að ræða, þ.e. NATO hvernig svo sem þessi mál eru í raun og veru. Ef NATO myndi liðast í sundur vakna ýmsar spurningar um áhrif þess á varnarsamninginn, svo sem hvort forsendur hans væru þá brostnar, hvort segja ætti honum upp eða hvort gera þyrfti nýjan samning.

Ábyrgð ríkja – Keflavíkurflugvöllur

Í umræðunni undanfarið hafa ýmsir látið í veðri vaka að ef Bandaríkin færu í hernaðaraðgerðir gegn Grænlandi væri líklegt að Keflavíkurflugvöllur yrði notaður í þeim tilgangi. Í því samhengi ber að minna á drög Alþjóðalaganefndarinnar, um ábyrgð ríkja vegna alþjóðlega ólögmætrar háttsemi, sem endurspegla að miklu leyti þjóðréttarvenju og teljast því að mestu leyti bindandi.

Samkvæmt 16. gr. draganna geta ríki borið ábyrgð á því að aðstoða annað ríki eða veita því stuðning við brot á alþjóðlegum skuldbindingum, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ef Ísland myndi heimila, eða aðhafast ekkert til að koma í veg fyrir, að Bandaríkin nýttu Keflavíkurflugvöll í hernaðaraðgerðum gegn Danmörku eða Grænlandi, gæti það talist sjálfstætt brot af hálfu Íslands og leitt til ábyrgðar íslenska ríkisins vegna slíks stuðnings.

Afturhvarf til 19. aldar

Hægt væri að halda áfram og nefna fleiri dæmi um hvernig þessi þróun í kringum Grænland gæti haft áhrif á íslenska hagsmuni, en hér verður staðar numið. Sú staðreynd að stórveldi setji fram hugmyndir sem minna á valdbeitingu og landvinninga fyrri alda ætti að vera Íslendingum sérstakt áhyggjuefni. Slíkt afturhvarf til hugsunarháttar 19. aldar grefur undan þeirri réttarskipan sem smáríki reiða sig hvað mest á og undirstrikar mikilvægi þess að Ísland standi fast á grundvallarreglum þjóðaréttar, bæði í orði og verki.

Dr. Bjarni Már Magnússon, lögmaður hjá Polestar Legal.