Dómsmálaráðuneytið hefur nú úrskurðað í kæru minni vegna umsóknar um málflutningsréttindi fyrir Hæstarétti Íslands. Ráðuneytið staðfesti þann 28. október 2025 ákvörðun sýslumannsins um að hafna umsókn minni. Í rökstuðningi ráðuneytisins kemur fram að þrátt fyrir að ég hafi flutt fimmtán mál munnlega fyrir Landsrétti, sem er lágmarkið samkvæmt 1. mgr. 10. gr. a. laga nr. 77/1998, skulu fjögur þeirra, svokölluð prófmál, ekki teljast með. Með öðrum orðum telur ráðuneytið að mál sem flutt eru sem hluti af prófraun, og fyrir hönd annars lögmanns, uppfylli ekki skilyrði laganna um „eiginleg“ mál. Þannig þarf umsækjandi í svipaðri stöðu og ég að hafa flutt alls nítján mál munnlega fyrir Landsrétti til að fá réttindi til málflutnings fyrir Hæstarétti, þar sem prófmálin eru undanskilin.
Þessi niðurstaða vekur furðu. Í lögunum stendur skýrt að umsækjandi skuli hafa flutt ekki færri en fimmtán mál munnlega fyrir Landsrétti, þar af að minnsta kosti tíu einkamál. Hvorki er þar minnst á að prófmál skuli undanskilin né settur annar fyrirvari um þau mál. Hefði löggjafinn ætlað að undanskilja prófmál hefði auðveldlega mátt það setja inn í lagatextann. Slíkt kemur þó hvorki fram með skýrum hætti í lagatexta né lögskýringargögnum.
Eðli prófmála
Tilgangurinn með kröfu um fimmtán munnlega flutt mál fyrir Landsrétti er að tryggja að lögmenn hafi næga reynslu áður en þeim er veitt heimild til að flytja mál í Hæstarétti. Í því ljósi er erfitt að sjá hvers vegna prófmál ættu ekki að teljast með. Prófmaður undirbýr mál sitt sjálfur, skilar inn nauðsynlegum gögnum og flytur málið munnlega fyrir dómstólum. Prófmál eru raunveruleg dómsmál með málsnúmeri og þeim lýkur með dómi eða úrskurði. Nafn prófmanns er í dómi eða úrskurði. Sú reynsla sem fæst af prófmálum er engu minni en af öðrum málum – raunar getur undirbúningurinn verið enn ítarlegri þar sem prófmaðurinn þarf að standast sérstakt mat dómara.
Ég tel því að prófmál eigi að fullnægja reynslukröfu greinargerðar laganna á sama hátt og önnur mál fyrir Landsrétti.
Langsótt lagatúlkun
Það sem vekur mesta athygli er sú þrönga lögskýring sem ráðuneytið beitir í þessu máli. Niðurstaðan byggir ekki á beinni orðskýringu ákvæðis 10. gr. a. laga um lögmenn heldur á túlkun á óljósu orðalagi í greinargerð laga nr. 117/2016 sem breyttu fyrrgreindum lögum þegar Landsréttur var stofnaður. Ráðuneytið telur sig þar skynja vilja löggjafans um að prófmál skulu undanskilin. Að mínu mati gefur greinargerðin enga vísbendingu um að það hafi verið ætlun löggjafans að gera prófmál að annars flokks málum.
Þegar stjórnvöld þurfa að styðjast við óljósar röksemdir til að takmarka atvinnuréttindi, þá vakna spurningar um hagsmuni og lagagrundvöll. Atvinnuréttindi lögmanna eru vernduð í stjórnarskrá og því verður að vera skýrt á hvaða forsendum takmarkanir eru byggðar. Að mínu mati stenst þessi túlkun ráðuneytisins hvorki orðalag laganna né tilgang þeirra. Virðist hér hafa verið farin þröng og torsótt leið, sem skapar óvissu fyrir lögmenn sem sækja réttindi fyrir Hæstarétti, þar sem ósýnileg viðbótarskilyrði koma fram. Slíkt lagaumhverfi þjónar engum tilgangi.
Prófmálin ættu í talningu mála að gilda jafnt og önnur mál. Sérstaklega ef lögmaður stenst prófraun. Annað mál gildir að sjálfsögðu ef lögmaður stenst ekki prófraun. Ég stóðst mínar fjórar samkvæmt dómurum Landsréttar.
Óþörf hindrun
Margir lögmenn hafa haft samband við mig um þetta mál, ýmist vegna þess að þeir eru í sömu stöðu eða sjá fram á að lenda í henni. Það hafa ekki allir lögmenn greiðan aðgang að Landsréttarmálum. Fyrir suma getur því krafa um nítján mál þýtt margra ára bið til viðbótar. Hér er því um að ræða hindrun í mikilvægri réttindaöflun sem ekki á sér lagastoð.
Að mínu mati hefur þessi túlkun ráðuneytisins hvorki sýnilegan ávinning fyrir lögmenn sem nú þegar eru með þessi réttindi né samfélagið í heild. Þeir sem nú hafa réttindi fyrir Hæstarétti tapa ekki á því þótt fleiri hæfir lögmenn bætist í hópinn.
Næstu skref – í héraðsdóm
Ákvörðun ráðuneytisins er áfangasigur fyrir þrönga túlkun skilyrðis laganna um málafjölda fyrir Landsrétti, en málinu er ekki lokið. Ég mun leita úrlausnar dómstóla og tel mikilvægt að fá lögmæti þessarar túlkunar staðfest. Málið snýst ekki bara um mín réttindi, heldur einnig grundvallaratriði um réttaröryggi og meðalhóf í beitingu opinbers valds.
Ólafur Lúther Einarsson lögmaður hjá NOVUM
