Viðtal við Hjördísi Halldórsdóttur hjá LOGOS lögmannastofu.

Hvernig undirbýrð þú þig undir málflutning?

Það fer eftir því á hvaða dómsstigi málflutningurinn er. Ef hann er fyrir héraðsdómi þá er undirbúningur minn alltaf sá sami. Ég byrja á að lesa málsgögnin frá upphafi til enda og um leið skrifa ég mikið hjá mér. Fyrst er ég jafnvel að skrifa upp mikið upp úr gögnunum, ásamt mínum athugasemdum. Svo þegar ég er komin á veg í lestrinum þá  skrifa ég einungis athugasemdir og mínar hugleiðingar. Ég hugsa að þetta, að skrifa svona mikið í byrjun, sé meira mín leið til að lesa örugglega vel öll málsgögnin en eitthvað annað. En hún hentar mér vel. Eftir þetta móta ég hvaða atriði það eru sem skipta máli í málflutningnum og stilli upp hvað þarf að vera hægt að styðja með tilvísunum í dóma, fræðirit o.s.frv. Oftast útdeili ég svo þeirri rannsóknarvinnu á fulltrúa. Í kjölfarið sem ég ræðu og enda svo á að gera ræðuyfirlit.

Ef málið er fyrir Landsrétti eða Hæstarétti þá er vinnulag mitt aðeins annað, nema ég sé að koma ný að málinu. Ef ég þekki málið vel þá er ég ekki endilega að hafa það sem fyrsta verk mitt að lesa öll málsgögnin. Það gerist þá bara einhvern tímann í ferlinu. En ég les þau alltaf einhvern tímann fyrir málflutninginn, frá upphafi til enda. Annað frábrigði felst í því að ég geng frá yfirliti og hliðsjónargögnum oftast nær áður en ég skrifa ræðuna. Ég myndi helst vilja gera þetta í öfugri röð, klára ræðuna fyrst og gera svo yfirlitið og hliðsjónargögnin eftir á. Alla jafna er það einfaldlega ekki raunhæft en stundum næ ég að útbúa fyrstu drög ræðunnar áður en ég geri yfirlitið.

Ég les líka ræðuna alltaf upphátt daginn fyrir málflutning

Ég er alltaf með skrifaða ræðu og ég skrifa hana eins og ég kem til með flytja málið, í eins miklu talmáli og ég tel vera við hæfi á þessum vettvangi. Hún er þá til sem slík og gagnast við að áætla ræðutímann nokkuð nákvæmlega. Mér dytti aldrei í huga að mæta í málflutning einungis með punkta. Hafandi flutt mál í 26 ár þá sé ég ekki fyrir mér að það eigi eftir að gerast úr þessu. Ég les líka ræðuna alltaf upphátt daginn fyrir málflutning, og það hefur reynst mér vel þó það sé hundleiðinlegt að gera það. Með því gríp ég atriði sem eru ekki alveg nógu skýr og get þá lagfært það. Og er alltaf fegin eftir á.

Hvað vitni varðar þá undirbý ég þau. Ég fer yfir það hvernig vitnaleiðsla fer fram og hvað beri að varast, til að mynda að detta í það að reyna að svara spurningu án þess að vera í raun og veru viss um það sem er verið að spyrja um. Ég vil líka vita nokkurn veginn hvað vitnið kemur til með að segja. En ég vil frekar komast að því í almennu spjalli en að vitni fái að sjá nákvæmar spurningar skrifaðar. Með því er ég að reyna að forða því að vitnið fari að reyna að rifja upp hvernig það svaraði mér spurningunni á sínum tíma, í stað þess að gera það sem það á að gera, að svara einfaldlega eftir bestu vitund og minni um atvikin sjálf þegar á hólminn er komið.

Undirbúningur minn er ekki mismikill eftir dómstigum, en ef ég hef verið með málið frá upphafi þá er það hins vegar að skerpast og kjarnast milli dómstiga. Það er aðalmunurinn. Mér dytti aldrei í huga að undirbúa mig mismunandi eftir því hver eða hverjir koma til með að dæma málið, og sé satt að segja ekki hvernig það ætti að bera raunverulegan árangur.

Það sem hefur reynst mér best, svona fyrir utan þetta almenna vinnulag sem ég viðhef, er að kjarna það vel fyrir sjálfri mér hvað það sé sem skiptir mestu máli í ágreiningnum, á hverju málið velti í raun og veru. Og einbeita mér að því í ræðunni.

Góður málflutningur er skýr og hlutlaus.

Hvað einkennir góðan málflutning?

Mér hefur fundist þeim lögmönnum sem ég hef hlustað á takast best upp þegar þeir geta sýnt það að þeir þekki málsgögnin í hörgul og það lagaumhverfi sem máli skiptir. Þetta þarf svo sem ekki að koma á óvart. Sömuleiðis þá þarf ekki að koma á óvart að mér finnst þeir mest sannfærandi þegar þeir flytja málið af hlutleysi, þrátt fyrir að vera að tefla fram málstað síns umbjóðanda. Gæti þannig hófs og sýni yfirvegun, en geti á sama tíma rökstutt með sterkum stuðningi í gögnum og réttarframkvæmd hvers vegna eigi að fallast á þeirra málatilbúnað. Góður málflutningur er skýr og hlutlaus.

Hvað ber að varast við málflutning?

Málflytjandi ætti alltaf að varast gífuryrði, upphrópanir og allt það sem skiptir ekki raunverulega máli lagalega. Þó umbjóðandinn sé afar reiður og telji á sér brotið þá þjónar það takmörkuðum tilgangi að miðla slíku til dómara.

Ég hugsa að það sé best að ramma þetta þannig inn að hlutverk málflytjanda sé að setja fram rök fyrir málsstað umbjóðanda hans með þeim hætti sem dómari getur nýtt sér allt að því orðrétt fyrir skrif forsendna að dómsniðurstöðu. Hugsa að flestum myndi bregða í brún ef þeir læsu forsendur að niðurstöðu dóms sem væru uppfullar af gífuryrðum og innblásnar af miklum sannfæringarkrafti dómara. Það ágætt að nota þá hugsun sem leiðarljós við málflutninginn.

Hitt sem ég vil nefna er að segja eitthvað sem ekki stenst skoðun. Ekki reyna að plata dóminn, svo ég segi þetta á mannamáli. Ýktasta dæmið væri kannski að einhver blaðsíða í fræðiriti sé hagstæð málsstað umbjóðandans en svo sé eitthvað á næstu blaðsíðu sem snýr stöðunni við. Sama getur átt við um málsgögn og dómafordæmi. Það eru líkur á því að lögmaður gagnaðila spotti svona og þó það gerist ekki í málflutningnum sjálfum þá eru allar líkur á að dómari sjái það allt að einu eftir á þegar hann skoðar málið. Og þá er málflytjandinn búinn að kenna dómaranum að honum sé fyllilega ekki treystandi. Það getur smitast yfir á annað.

Ertu með góð ráð til þeirra sem eru að stíga sín fyrstu skref?

Muna að þetta lærist með reynslunni eins og allt annað. Undirbúa sig vel, hvort sem verkefnið eða endurgjaldið fyrir það stendur undir vinnunni þinni eða ekki, því það skilar sér í bæði í lærdómi og orðspori. Og þá þarf heldur ekkert að taka það inn á sig þó málið tapist, jafnvel þó þú teljir að málsstaðurinn hafi átt að leiða til annarrar niðurstöðu. Eins og fyrrum félagi minn Jakob R. Möller sagði oft aðspurður eftir málflutning: „Mér gekk vel. En svo kemur bara í ljós hvernig gengur hjá dómurunum.“ Vertu Jakob!

Ritstjórn LMFÍ