Við getum betur Skipulag og skilvirkni málsmeðferðar í héraði

Í nýlegum greinum í Lögmannablaðinu hafa tveir lögmenn skrifað um skilvirkni í rekstri einkamála í héraði og lagt til nokkrar breytingar á verklagi. Það er ánægjulegt að lögmenn skuli gefa þessu málefni gaum. Mér hefur lengi þótt mikið til um  þolinmæði stéttarinnar og velt því fyrir mér hvers vegna ekki eru uppi háværari raddir í hópi lögmanna um aukna skilvirkni og hraðari málsmeðferð. En nú bregður svo við að Jóhannes Karl Sveinson stingur niður penna og með kurteisum hætti segir að málsmeðferð einkamála í héraði „mætti almennt séð takast til skoðunar“. Ég tek undir með honum og held að núna sé góður tími til að gera einmitt það.

Prófum nýtt verklag

Fyrst og fremst vil ég beina sjónum að því sem lögmenn og dómarar geta tekið höndum saman um að breyta án þess að nokkuð annað komi til. Ýmislegt af því sem tíðkast, og kalla mætti ósiði, er hvorki bundið í lög eða reglur og sumt er beinlínis í andstöðu við réttarfarslög auk þess sem gildandi lög veita margvíslegt svigrúm fyrir skynsamari vinnubrögð.

Enginn getur með haldbærum rökum neitað því að þinghald í héraðsdómi í þeim eina tilgangi að annar lögmanna leggi fram skjal og hinn óski eftir fresti til að lesa það, er slök meðferð á tíma og sóar auk þess fleiri verðmætum. Til þess að leggja svona verklag af þarf hins vegar vilja allra þeirra sem taka þátt í að viðhalda þessu fyrirkomulagi, ekki síst lögmanna. Höfum í huga að réttarfarslög geri ráð fyrir því að mál séu að jafnaði tekin fyrir einu sinni eftir að greinargerð hefur verið lögð fram og reglur dómstólasýslunnar um sama efni – sem eru aðeins raunsærri – segja tvisvar.

Til þess að leggja svona verklag af þarf hins vegar vilja allra

Þá eru fjarfundafyrirtökur og sending gagna með rafrænum hætti að líkum vannýtt tækifæri í þessu efni en almenn heimild til þeirrar málsmeðferðar gekk í gildi í maí í fyrra.

Jóhannes Karl leggur til nokkrar breytingar á skipulagi málsmeðferðar einkamála allt frá því að greinargerð er lögð fram og þar til dómur er kveðinn upp. Meginefni þeirra snýst um að skipuleggja vinnu lögmanna og dómara fyrir fram, með málsmeðferðaráætlun, í því augnamiði að þinghöld hafi tilgang sem öllum er ljós við mætingu, forðast óþarfa tafir og undirbúa aðalmeðferðina með markvissari hætti. Tillögur hans fela ekki í sér umbyltingu heldur betrumbætur sem velflestar er hægt að innleiða. Til að hrinda þeim í framkvæmd kunna bæði lögmenn og dómarar að þurfa að breyta verklagi að einhverju leyti og vinna verk sín að hluta í annarri röð en venja er. Í öllu falli eru tillögurnar vel þess virði að skoða vandlega og einfaldlega kanna hvernig þær virka í framkvæmd. Því legg ég til að við setjum á fót hóp hinna viljugu – eða eigum við að segja hinna umbótasinnuðu – lögmanna og dómara, sem eru reiðubúin að setjast niður og í sameiningu móta og prófa nýtt verklag.

Að einhverjum tíma liðnum myndi sami hópur meta árangurinn, ræða hann í stærri hópi dómara og lögmanna og leggja til nýjar skriflegar verklagsreglur. Ég hef trú á því að tillögur um styttri og hnitmiðaðri stefnur og greinargerðir á grundvelli nýrra viðmiðunarreglna geti verið hluti af bættu verklagi, ásamt tímasettri málsmeðferðaráætlun, fastari tökum á tímaáætlunum matsmanna, þinghaldi þar sem fer fram raunverulegur undirbúningur aðalmeðferðar ásamt fleiru sem Jóhannes Karl nefnir í grein sinni.

Matsgerðir og sættir

Þegar kemur að málsmeðferðartíma einkamála staldra ég sérstaklega við þann tíma sem tekur að afla matsgerða. Það geta liðið margir mánuðir, jafnvel ár, þar sem það eitt gerist í einkamáli að beðið er eftir matsgerðum og eftir atvikum yfirmatsgerðum. Þetta þarf að skoða sérstaklega og ef til vill þurfa dómarar, í samvinnu við lögmenn, að taka fresti til að afla slíkra sönnunargagna fastari tökum.

Ég vil líka nefna að samkvæmt réttarfarslögum hafa dómarar talsvert svigrúm til að leita sátta. Margir dómarar leggja metnað sinn í að ljúka máli með réttarsátt fremur en dómi. Fyrir utan meiri skilvirkni, sem slík málalok fela í sér, þá er ávinningur sátta margvíslegur, einkum fyrir aðila sjálfa. Hér getur aukin samvinna milli dómara og lögmanna, og betri skilningur á hlutverki hvers um sig, skilað umtalsverðum árangri.

Því legg ég til að við setjum á fót hóp hinna viljugu

Forflutningur

Loks finnst mér áhugaverðar hugleiðingar Arnars Þórs Stefánssonar lögmanns um forflutning mála í upphafi aðalmeðferðar. Hér erum við komin að skipulagi aðalmeðferðarinnar sjálfrar. Eins og Arnar Þór bendir réttilega á þá tíðkast ekki í framkvæmd að nýta þetta úrræði hér á landi, ólíkt því sem gildir um fyrirmynd þess úr danskri löggjöf. Fyrir því geta legið ýmsar ástæður en ég held að það væri vel þess virði að skoða af fullri alvöru að nýta betur þetta réttarfarsúrræði. Fyrir utan að geta gert aðalmeðferðina sjálfa markvissari gæti það líka gagnast dómurum vel að lögmenn leggi sitt af mörkum til að skýra það hvað af atvikum máls eru óumdeild og hvaða málsástæður í raun er tekist á um. Stundum fer mestur tími dómaskrifa í að greiða úr þessum atriðum.

Í lokin

Hér hefur ekkert verið minnst á tæknimálin heldur sjónum beint að því mannlega – vananum og venjubundnu verklagi sem getur reynst þrautin þyngri að hafa áhrif á. Hitt liggur hins vegar fyrir að tæknilegt umhverfi dómstólanna er orðið verulegur fjötur um fót þegar kemur að skilvirkum og nútímalegum vinnubrögðum. Góðu fréttirnar eru aftur á móti þær að þróun stafrænna lausna og pappírslausrar málsmeðferðar er í raun í fullum gangi og hefur þegar verið innleidd við úrlausn rannsóknarúrskurða og er hafin í meðferð sakamála. Gera má ráð fyrir að innleiðing slíkra lausna muni fyrr en síðar verðv a tekin upp við meðferð einkamála. Þar er nær að tala um byltingu fremur en hægfara umbætur.

Ingibjörg Þorsteinsdóttir, dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur