Ákvæði 27. greinar stjórnarskrárinnar láta lítið yfir sér: „Birta skal lög. Um birtingarháttu og framkvæmd laga fer að landslögum.“ Þessi ákvæði fela þó í sér eina af grundvallarreglum réttarríkisins og þá forsendu réttaröryggis að lögin skulu vera aðgengileg þeim sem eiga að fylgja þeim.

Sambærilegt ákvæði var í 10. gr. stjórnarskrárinnar frá 1874 og fyrirmynd þess var í 29. gr. dönsku júnístjórnarskrárinnar frá 1849. Á þeim tíma sem séra Gothard Monrad skrifaði drögin að henni snerist sú kvöð, að konungur skyldi birta lögin, um að borgararnir fengju yfirhöfuð aðgengi að þeim. Það vandamál var leyst. Stjórnartíðindi hafa verið gefin út hér á landi allt frá 1874 og lagasöfn voru gefin út af og til fram til loka síðustu aldar. Útgáfa dómasafns Hæstaréttar hófst þegar í kjölfar þess að rétturinn tók til starfa árið 1920. Eftir að Vefurinn varð til hefur smám saman allt flust þangað og nær ekkert er lengur prentað af réttarheimildum.

Nýjar áskoranir

Við þessu aðgengi blasa hins vegar nýjar áskoranir. Við framleiðum með hverju árinu meira magn af lengri og flóknari löggjöf. Stór hluti af því stafar frá innleiðingu EES gerða í samræmi við EES samninginn. Nýjasta lagasafnið, frá 17. janúar sl. (157a), inniheldur liðlega 1.700 lög, frá Kristnirétti Árna biskups til laga um „markaði fyrir sýndareignir“. Í málstofu á Lagadeginum 2025, í tilefni þrítugsafmælis EES samningsins, kom fram að gerðir sem teknar voru upp í samninginn voru 1.875 árið 1994 en voru í lok september sl. um 15.000 talsins og þar af 8.947 í gildi. Þeim fjölgar árlega að jafnaði um hundruðir. Það er hins vegar engin augljós leið til að fá yfirsýn yfir hvar allar þessar gerðir eru innleiddar í íslenskan rétt. Bæði Eftirlitsstofnun EFTA og utanríkisráðuneytið halda úti vefsíðum þar sem hægt er að fletta hverri gerð upp fyrir sig og skoða tilkynningar frá EFTA ríkjunum til ESA um hvar hún hafi verið innleidd. Hvað Ísland varðar eru slíkar tilkynningar á vefsíðunum hins vegar innan við fimm þúsund talsins. Þá eru margar þeirra óljósar, svo sem vantar tilgreiningu á númerum og ártölum innleiðingarlaga eða einungis vísað með almennum hætti til fleiri en einna laga.

Engin leið til að fá yfirsýn yfir hvar þessar gerðir eru innleiddar.

Önnur áskorun lýtur að notkun spunagreindar sem vinnutækis með áreiðanlegum hætti. Íslendingar eru vanir því að vera fljótir til að taka nýja tækni í þjónustu sína. Við námum snemma land á Vefnum eftir að Netið varð útbreitt í lok liðinnar aldar, allir eru með snjallsíma og flestir eru skráðir í fésbókina. En Ísland á þegar á brattan að sækja þegar kemur að notkun stórra mállíkana. Íslenska myndar smátt málsvæði og gögn sem stafa frá fámennri þjóð eru eðli máls samkvæmt takmörkuð.

Af pappír í gagnasöfn

Þrátt fyrir að við höfum verið dugleg á stafrænni vegferð okkar sem samfélag þá hafa gæði og gagnsæi gagna ekki verið í fyrirrúmi á því ferðalagi. Þar er okkar stétt ekki undanskilin. Í stað þess að byggja skipuleg gagnasöfn með skýrum notendaskilum og vel skilgreindum og flokkuðum lögfræðilegum gögnum sem hægt væri staðreyna að væru rétt og við gætum endurnýtt og nálgast á margs konar vegu höfum við látið nægja að nota tæknina til að smíða vefsíður hvert í sínu horni þar sem einungis eru birtar upplýsingar sem á skjá líkjast prentuðum gögnum, hvort sem um ræðir settar réttarreglur, úrskurði stjórnvalda eða niðurstöður dómstóla. Þetta hefur nægt hingað til en eykur enn á áskorun okkar þegar kemur að því að taka hina nýju tækni, stór mállíkön, í þjónustu okkar. Við sitjum uppi með að ritaðar heimildir, sem lögskipan okkar reiðir sig á, hafa enn ekki flutt fyrir alvöru af pappírnum í hinn stafræna heim. Þær birtast okkur í útgáfum sem við eigum ekki kost á að staðreyna hvort séu réttar,  í formi sem við höfum takmörkuð úrræði til að nýta til fullnustu, úr gagnasöfnum sem eru lítt samhæfð hvert öðru og sitja oft á tíðum á bak við veggi sem eru beinlínis reistir til að stemma stigu við endurnotum þessara gagna.

Ritaðar heimildir hafa enn ekki flutt fyrir alvöru í hinn stafræna heim.

Mörg skref hafa verið stigin í rétta átt: Löggjafarþingið var meðal fyrstu landnema á Vefnum með vef sinn althingi.is. Fjármálaráðuneytið stendur fyrir víðtækri söfnun og birtingu gagna stjórnarráðsins og stofnana ríkisins, nú síðast dómasafna allra dómstóla, á einni vefsíðu, island.is og hefur gefið út vörulista yfir vefþjónustur sem lofar góðu. Einkaaðilar hafa um áratuga skeið safnað og gert réttarheimildir betur aðgengilegar á stafrænu formi, ýmist sem selda þjónustu, t.d. Fons Juris, eða í sjálfboðastarfi, t.d. urlausnir.is, althingi-xml o.fl. Þá hafa á skömmum tíma stungið upp kollinum glæsileg íslensk sprotafyrirtæki sem bjóða upp á spunagreindarlausnir fyrir lögfræðinga, t.d. Jónsbók, Lagaviti, Fordæmi, Vergo (Lögfinnur), Fons Juris (Lögmennið) og Denovo. Flestar þeirra vinna með heimildir sem fyrirtækin hafa sjálf viðað að sér.

Næstu skref

Nú er brýnt að við sem stétt tökum næstu skref í að huga betur að gögnunum sem réttarríkið byggist á. Öll þau gögn ætti að varðveita með samræmdum hætti, flokkuð og skilgreind, á bæði mann- og véllesanlegu formi, í gagnasöfnum sem er opinn og gjaldfrjáls aðgangur að fyrir allan almenning. Gögnin ætti að vera hægt að rekja frá uppruna sínum og sannreyna með gagnsæjum hætti hjá þeim sem þau stafa frá. Til þess að stíga þessi skref þarf ekki mikið fé heldur forgangsröðun og hugarfarsbreytingu í stjórnarráði, hjá stofnunum og dómstólum og hjá okkur, opinberum sýslunarmönnum. Við eigum ekki að sitja og getum ekki setið sem hliðverðir að þessum gögnum. Það er á okkar ábyrgð að borgararnir geti aftur fengið raunverulega yfirsýn yfir landslögin og að bæði þeir og við getum nýtt okkur til fulls, með áreiðanlegum hætti, hina nýjustu tækni sem hefur nú þegar hafið innreið sína á öllum sviðum. ♦

Hörður Helgi Helgason, lögmaður hjá Landslögum |Höfundur er jafnframt tölvunarfræðingur. Mynd: Höfundur ræðir við D. G. Monrad (mynd: ChatGPT).