Viðtal við Kristínu Edwald lögmann hjá LEX og kennara við Háskólann í Reykjavík.
Síðla sumars bárust þau tíðindi að Kristín Edwald lögmaður hjá LEX lögmannsstofu hefði gengið til liðs við Lagadeild Háskólans í Reykjavík. Kristín, sem er ein af reyndustu málflytjendum landsins, varð lögmaður í janúar 1998 og var fulltrúi á Málflutningsskrifstofu, Suðurlandsbraut 4a (síðar Logos) fyrstu þrjú starfsárin. Þá hóf hún störf hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra en tveimur árum síðar hóf hún störf á LEX lögmannsstofu og varð eigandi þar um áramótin 2004/2005. Hún hefur síðan verið afkastamikill málflytjandi í mörgum viðamiklum dómsmálum auk þess að sinna ráðgjöf til fyrirtækja og stjórnenda fyrirtækja. Þá hefur hún jafnframt sinnt öðrum störfum s.s. stjórnarsetu í félögum og formennsku í landskjörstjórn með meiru.
Ferskur blær að lesa fræðin án sérstaks tilefnis
Hvað varð til þess að þú ákvaðst að fara í kennslu?
Það kom nú bara dálítið óvænt upp. Ég ákvað fyrr á árinu að fara í viðskipti með manninum mínum og taldi rétt að minnka við mig í lögmennskunni til að hafa tök á að sinna þeim. Eftir að sú ákvörðun hafði verið tekin bauðst mér tækifæri til að ganga til liðs við lagadeild HR. Mér fannst það mjög mikill heiður og afar spennandi enda finnst mér gaman að kenna. Ég er því komin í hálfa stöðu við Lagadeild HR ásamt því að sinna lögmennsku á LEX að hluta.
Hvað ertu að kenna?
Nú á haustönn er ég að kenna samninga- og kröfurétt en eftir áramót mun ég kenna hlutafélagarétt og einnig koma að kennslu í MBA náminu. Þá verð ég líka leiðbeinandi með ritgerðarskrifum.
Hvernig er að vera komin á fullt í kennslu?
Mér finnst það frábært og mjög gefandi. Eitt sem ég komst fljótt að er að þegar ég hef verið að lesa fræðibækur og greinar síðustu ár hef ég nær eingöngu lesið þau fræði sem ég hef sérhæft mig í og oft meðvitað eða ómeðvitað verið að leita að röksemdum til að nýta í einstökum verkefnum í lögmennskunni. Því fylgir hins vegar ferskur blær að setjast niður og lesa fræðin án tengingar við ákveðin mál í lögmennskunni og gefa sér tíma til að dýpka þekkinguna á fleiri réttarsviðum. Ég hef komist að því að ég hef ennþá brennandi áhuga á lögfræði og myndi velja hana aftur ef ég væri að hefja háskólanám núna.
Sérðu fyrir þér að hætta í lögmennsku og einbeita þér að fræðimennsku?
Ekki á næstunni. Ég verð áfram lögmaður á LEX en mun taka færri verkefni að mér. En það er skemmtilegt að takast á við nýja áskoranir og blanda saman akademíu og praktík. Slíkt nýtist nemendum tvímælalaust, þ.e. að hafa praktíkina með í kennslunni en þó má það aldrei vera á kostnað fræðilegrar dýptar. Hvort ég sökkvi mér í fræðimennsku og ritstörf verður tíminn að leiða í ljós.
Innsýn í aðra heima
Hvað hefur breyst síðan þú byrjaðir lögmennsku?
Tæknin hefur gjörbreyst; allt þetta stafræna efni sem við höfum aðgang að í dag hvar sem er og hvenær sem er og gera alla heimildaleit miklu auðveldari, dómasöfn, fræðirit, og auðvitað gervigreindin sem við erum að fóta okkur í.
Annars fékk ég nostagíukast í fyrra en vegna alþingiskosninganna þurfti ég að rekja mig áratugi aftur í tímann í Alþingistíðindum. Ég þurfti að taka fram bækur í leðurbandi, sem ég hef ekki snert í mörg ár, og það var gaman að komast að því að ég kunni ennþá að rekja mig aftur í kerfum innbundinna Alþingistíðinda.
Lengd skjala er líka gjörbreytt en þegar ég byrjaði sást ekki þessi blaðsíðufjöldi í stefnum og greinargerðum eins og sést stundum núna. Ég fékk góðan skóla þegar ég var fulltrúi hjá Hákoni Árnasyni lögmanni sem hafði mjög knappan og hnitmiðaðan stíl og var yfirburðar lögmaður á sínu sviði. Ég lærði mjög margt af honum.
Það er oft erfiðara að skrifa knappan stíl. Hvernig líst þér á leiðbeiningar dómstólasýslunnar um lengd stefna og greinargerða?
Það er ekki í mörgum málum sem að þessar leiðbeiningar myndu beinlínis hamla mér. Ég tel að þær séu til bóta. Ég fékk t.d. stefnu í hendurnar sem er 112 blaðsíður og stórefast um að ég nái greinargerðinni niður í þessi mörk leiðbeininganna.
Eiga lögmenn að vera allaf tiltækir fyrir skjólstæðinga?
Ef umbjóðandinn þarf nauðsynlega á lögmanninum sínum að halda þá þarf lögmaðurinn að vera tiltækur. Fyrir mér er það engin kvöð, sérstaklega ekki að vera til staðar fyrir starfsmenn og stjórnendur þeirra fyrirtækja sem ég hef unnið lengi fyrir. Ég tek símann og svara tölvupóstum ef ég mögulega get þótt það sé utan skrifstofutíma. Það er hins vegar ekki oft sem maður hefur þurft að fara aftur úr náttfötunum síðla kvölds og vera t.d. mætt sem lögmaður á stjórnarfund fyrirtækis innan korters þó að það hafi nokkrum sinnum komið fyrir á ferlinum.
Mér hefur oft fundist að bestu umbjóðendurnir séu þeir sem þora að spyrja „heimskulegu“ spurninganna. Að það sé ákveðið gæðamerki þegar fólk þorir að tala.
Já, ég er sammála, því oftar en ekki eru þetta bestu spurningarnar, þegar viðkomandi þorir að spyrja hreinskilið og beint. Á móti, þegar maður er að vinna fyrir fyrirtæki í atvinnugreinum sem maður hefur ekki starfað í sjálfur, t.d. ýmsum iðnaði, þá þarf maður sjálfur að spyrja „heimskulegu“ spurninganna og fá útskýringar á því hvernig eitthvað virkar. Það er skemmtilegt að fá innsýn inn í aðrar atvinnugreinar, aðra heima.
500 munnlega flutt dómsmál
Veistu hvað þú hefur flutt mörg mál?
Þau er mörg. Ég hef flutt hátt í 500 mál fyrir íslenskum dómstólum síðan ég fékk málflutningsréttindin í janúar 1998 og því verið samtals vel á annað ár í dómsal. Þá er fjöldi mála sem fulltrúar hafa flutt fyrir mig, og ég borið ábyrgð á, örugglega tvöfalt meiri. Fyrir utan að flytja mál fyrir Hæstarétti og Landsrétti hef ég náð að flytja mál fyrir öllum héraðsdómstólunum átta, lokaði hringnum fyrir nokkrum árum í Héraðsdómi Vestfjarða. Hef líka flutt nokkur mál skriflega fyrir Mannréttindadómstól Evrópu.
Hvernig undirbýrð þú þig undir málflutning?
Ég er mjög skipulögð, legg mig fram um að þekkja málið í þaula sem og dómafordæmi – hvort sem þau eru málstað umbjóðanda míns í vil eða ekki og svo fræðin á viðkomandi sviði. Ég er hins vegar löngu hætt að vera með skrifaða ræðu frá A til Ö.
Málflutningsyfirlit og tilvitnanahefti þurfa að vera vel úr garði gerð en svo skiptir máli að vera sveigjanleg þegar á hólminn er komið því málin geta breyst í dómsal, t.d. eftir skýrslutökur eða spurningar dómara leiða til þess að breyta þarf áherslum. Í þeim aðstæðum þarf að þekkja málið það vel að maður geti brugðist sem best við.
Daginn fyrir málflutning er ég tilbúin með öll gögn, málflutningsyfirlit, tilvitnanhefti og ræðupunkta. Mér finnst gott að vakna snemma, jafnvel um kl. 5.00, enda morgunhani, taka lokayfirferð yfir skjölin og tilvitnanirnar. Eftir það finnst mér gott að fara út að ganga með hundinn og fara yfir málið í huganum. Oftar en ekki kemur þá eitthvað, einhver framsetning, einhverjir punktar, sem gerir málflutninginn meira lifandi og rökfastari.
Eru einhver sérstök mál sem þú hefur komið að sem málflytjandi sem eru eftirminnilegri en önnur?
Það voru til dæmis gífurlegir hagsmunir í lífeyrissjóðsmálinu sem ég flutti fyrir Hæstarétti í fyrra og snerist um það hvernig mætti líta til hækkandi lífaldurs þjóðarinnar við ákvörðun greiðslna úr lífeyrissjóðum. Af málum frá fyrri tíð þá get ég nefnt að ég var verjandi í Baugsmálinu og einnig í Kaupþingsmálunum eftir efnahagshrunið, sem sum fóru í nokkra hringi í dómskerfinu. Svo eru mörg önnur mál eftirminnileg annað hvort vegna mikilvægis þeirra sem fordæma í íslenskum rétti, einkum á sviði skaðabótaréttar og vátryggingaréttar, eða þar sem eitthvað skemmtilegt hefur gerst í aðalmeðferð eða orðið uppákomur í vitnaleiðslum.
Hvað einkennir góðan málflutning?
Málflutningur þarf að vera kjarnaður, lifandi. Ekki upplestur á stefnu og greinargerð. Ef lögmaður þekkir málið vel þá hefur hann trú og kjark til að fjalla um aðalatriðin og skilja hismið frá kjarnanum. Þá er hann með allt sitt á hreinu. Dómari þarf að sjá að málflytjandi hafi trú á því sem hann er að segja og viti líka hvað hann er að tala um. Til þess er þetta nú allt gert, til þess að sannfæra dómarann.
Að lokum, getur þú gefið ungum lögmönnum ráð sem eru að stíga sín fyrstu skref í lögmennsku?
Já, að afla sér góðrar þekkingar í fræðunum á viðkomandi sviði og ekki síður að halda henni vel við. Vera skipulögð, vandvirk og sinna öllum verkum af heilindum. Svo má ekki gleyma að njóta og hafa gaman af starfinu.
Hjalti Geir Erlendsson, lögmaður hjá Lex
