Stjórnskipun einstakra þjóðríkja hefur ýmis einkenni. Mörg þeirra eru sambærileg milli ríkja sem byggja þjóðfélag sitt á líkum gildum. Eitt þessara einkenna, sem á við um íslenska stjórnskipun og flest önnur lönd, er hugmyndin um réttarríkið. Í því felst meðal annars að samfélagi manna sé stjórnað með lögum þannig að þau ráði en ekki geðþótti þeirra sem fara með völd hverju sinni. Nánar tiltekið leiðir af grunnreglum réttarríkisins að allir, einstaklingar og lögaðilar innan viðkomandi ríkis, séu bundnir af lögum og njóti þeirra réttinda sem af þeim leiða.

Hugmyndin um réttarríkið gerir einnig ráð fyrir því að sjálfstæðir og óvilhallir dómstólar skeri úr ágreiningi um efni laganna. Jafnframt er nauðsynlegt fyrir réttarríkið að fyrir hendi sé sjálfstæð og öflug stétt lögmanna sem borgararnir geta reitt sig á. Dómstólar og lögmenn eru því nauðsynleg forsenda þess að við búum í réttarríki.

Vægi réttarríkisins hefur orðið æ meira á liðnum áratugum. Það má öðru fremur rekja til alþjóðlegra mannréttindareglna sem settar hafa verið frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Þær gera beinlínis ráð fyrir því að réttarríkið sé skilyrði þess að borgararnir geti notið mannréttinda. Þá leikur ekki vafi á því að hugmyndinni um réttarríkið er á síðari tímum gefinn aukinn gaumur í úrlausnum dómstóla og á það bæði við um alþjóðlega dómstóla og landsdómstóla. Þar er Hæstiréttur Íslands vitanlega ekki undanskilinn.

Traust til dómstóla

Eins og áður greinir eru dómstólar og sjálfstætt starfandi lögmenn hornsteinar réttarríkisins. Til að þessar stoðir réttarríkisins geti starfað og þjónað hlutverki sínu er mikilvægt að bæði dómstólar og lögmenn njóti trausts. Ríki þar sem borgararnir treysta ekki dómstólum og lögmönnum er í miklum vanda. Það á svo sannarlega ekki við um okkar þjóðfélag. En traust á dómstólum og lögmönnum er alls ekki sjálfgefið og mikilvægt er að standa vörð um og efla það.

Um dómstóla gildir sú helga regla stjórnar-skrárinnar að þeim ber að dæma einungis eftir lögunum. Gildir þá einu hvernig einstaka niðurstöðum verður tekið. Þótt ljóst megi vera að þær verði afar umdeildar mega dómstólar aldrei láta stjórnast af slíkum viðbrögðum. Þvert á móti afla dómstólar sér verðskuldaðs trausts til lengri tíma ef borgararnir vita og geta treyst því að þeir fari aðeins að lögum. Dómstólar geta hins vegar stuðlað að auknu trausti í sinn garð með því að vanda til allra verka samhliða því að starfa fyrir opnum tjöldum og vera aðgengilegir. Í því felst að dómstólarnir verða að eigin frumkvæði að veita fræðslu um störf sín og upplýsingar um þau þegar eftir því er leitað.

Þetta hafa dómstólar gert með ýmsu móti. Má þá fyrst nefna að dómar allra dómstiga hafa um langt skeið verið aðgengilegir á heimasíðu dómstólanna. Enn fremur hefur Hæstiréttur um árabil veitt ýmsar upplýsingar um starfsemi sína með fréttalið á heimasíðu réttarins. Auk þess má nefna að rétturinn opnaði í desember á liðnu ári síðu á samfélagsmiðlinum Instagram undir notandanafninu: haestiretturislands. Þar er birtur ýmiss fróðleikur um réttinn ásamt dagskrá og upplýsingum um nýgengna dóma. Tilgangurinn með þessari upplýsingamiðlun er að ná enn betur til þeirra sem vilja fylgjast með starfseminni. Árangurinn af þessu framtaki hefur verið framar björtustu vonum. Af því má ráða að mikill áhugi er á störfum Hæstaréttar og er þetta að minnsta kosti vísbending um að rétturinn njóti trausts. Í öllu falli er ósennilegt að fólk fylgist með stofnun á samfélagsmiðli sem það hvorki hefur áhuga á né treystir.

Jafnframt verður að hafa í huga að umfjöllun um dómara vegna framgöngu þeirra getur haft áhrif á traust almennings til dómstóla. Hér má nefna það dómsmál sem fjallað hefur verið talsvert um undanfarið í fjölmiðlum vegna svigurmæla í garð dómara. Mál þetta er til þess fallið að grafa undan trausti á dómstólum og mátti merkja þau áhrif í viðhorfskönnun almennings til stofnana í upphafi árs. Málið er í öllu tilliti afar óheppilegt. Að auki má nefna, í ljósi nýlegrar umræðu á opinberum vettvangi, að ætlast verður til þess að dómarar sýni því ákveðinn skilning að laun þeirra geti ekki hækkað svo nokkru nemi umfram flestar aðrar starfsgreinar í erfiðu árferði.

Eftirlit með störfum lögmanna

Að því er varðar lögmenn er þess að gæta að þeir hafa einkarétt á að flytja fyrir dómi mál fyrir aðra. Jafnframt sinna lögmenn ýmsum öðrum mikilvægum verkefnum fyrir skjólstæðinga sína. Að baki þessum einkarétti lögmanna búa þau rök að hagsmunum manna sé best borgið í höndum lögmanna vegna þeirrar þekkingar og reynslu sem þeir búi yfir. Slíkt sé í raun óhjákvæmilegt skilyrði þess að hagsmuna fólks fyrir dómi sé gætt með viðhlítandi móti. Vegna einkaréttarins er mikilvægt að skilvirkt eftirlit sé með störfum lögmanna. Almenningur sem leitar til þeirra verður að geta treyst því að þjónustan sé fullnægjandi og þegar út af bregði verði brugðist við með afgerandi hætti. Þau dæmi þekkjast að lögmenn hafi ítrekað sætt áminningu úrskurðarnefndar lögmanna án þess að komið hafi til frekari viðurlaga. Í ljósi þessa er mikilvægt að kannað verði rækilega hvort eftirliti með störfum lögmanna sé viðhlítandi og hvort grípa þurfi til ráðstafana til að gera það skilvirkara. Fyrir hendi eru tilvik sem ekki verður unað við og enginn vafi leikur á að gera verður úrbætur til að tryggja betur réttindi skjólstæðinga lögmanna.

Þær misfellur sem hér hefur verið vikið að eru fátíð frávik en þó til þess fallnar að draga úr trausti almennings til lögmanna. Það grefur undan réttarríkinu og tiltrú á því. Rétt er hins vegar að taka skýrt fram að öll störf lögmanna við mál sem rekin eru fyrir Hæstarétti eru til mikillar fyrirmyndar og samskiptin við réttinn eins og best verður á kosið. 

Benedikt Bogason, forseti Hæstaréttar | Mynd: Saga Sigurðardóttir